Transport, który zniknął, czyli ciężarówka widmo

W centrum Rygi stoi do dziś na jednym z podwórzy, w otoczeniu wysokich bloków, niski, zmurszały budynek z cegły, z zawilgoconymi ścianami i pomalowaną podłogą wykonaną z prostych desek. Z zewnątrz wygląda jak mały czarnoksięski pałacyk z dwiema wieżyczkami. To tu Valdis prowadził swój biznes w okresie narodzin wyzwolonej Łotwy. Opowiada o tym przy piwie, które łagodzi nieco powracające emocje.

Skorzystał z pomocy znajomych, którzy znali właściciela niemieckiej firmy z Dortmundu. Niemiecka firma była dostawcą popularnych wyrobów do jednej z sieci handlowych: stołów piwnych ze składanymi nogami, niezbędnych na Oktoberfest, a także regałów metalowych wykonanych z cienkiej blachy, przeznaczonych do domowych piwnic na przetwory i narzędzia. I poszukiwała taniego producenta. Valdis poleciał z Rygi do Frankfurtu za bajońskie (i pożyczone) pieniądze – ponad osiemset pięćdziesiąt marek. Zawiózł Niemcom do zatwierdzenia wzór regału wykonany w Rydze. Znajomi wystąpili w roli pośredników.

Na miejscu uwag do regału było wiele, więc zapewnił, że następny będzie już bez błędów, a jego wzór dostarczy do Dortmundu do akceptacji ryska firma transportowa. Tak też się stało. Na szczęście kolejny egzemplarz już nie budził zastrzeżeń. Valdis wcześniej przeżył istne katusze, związane z poszukiwaniem w Rydze firmy, która zdołałaby nie tylko wykonać taki regał, ale produkować go w ilościach do pięciu tysięcy sztuk tygodniowo!

Rok 1992 dla Łotwy – właśnie wyzwolonej z komunistycznej niewoli – był bardzo trudny. Upadły zakłady produkcyjne. Nie miały już rynku zbytu w Rosji, więc i surowce stamtąd przestały docierać. Łotewskie produkty nie były kupowane przez Rosję ze względów politycznych. Zakłady, które produkowały wyroby zaawansowane technicznie na potrzeby Związku Radzieckiego, z powodu braku zamówień, surowców i kapitału wstrzymały produkcję niemal całkowicie. Zanim Valdis zdołał przygotować ofertę, bez powodzenia przemierzał Rygę i odwiedzał liczne firmy. Wszędzie widział to samo – wegetujące pozostałości dawnej załogi, wyłączone linie produkcyjne, czekanie na to, że zdarzy się cud. Kolejni potencjalni producenci regałów okazywali się całkowicie nieprzygotowani, nie mieli odpowiednich maszyn i dostępu do surowca – blachy o grubości pół milimetra. Kiedyś planowo dostarczano ją z radzieckiej republiki Kazachstan. Teraz niełatwo było ją zdobyć.

Podpowiedziano mu, by spróbował ulokować zlecenie w ryskiej fabryce opraw oświetleniowych. Fabryka była na skraju bankructwa. Z czterystu pracowników pozostała w zakładzie niepełna setka. Oprawy w niej wyprodukowane rozświetlały cały Kraj Rad. Zakład tonął w długach, a każdy jego zarobek zabierały banki na poczet niespłaconych kredytów. Garstce pracowników brakowało pieniędzy na jedzenie i ubranie. Uparcie każdego ranka zjawiali się w zakładzie gotowi do pracy.

Po rozmowie z dyrektorem zaświtała dla Valdisa iskierka nadziei. Przynajmniej padły jakieś konkrety. Na nowe sztance do tłoczenia blachy zakład potrzebował dwieście pięćdziesiąt tysięcy rubli. To nie stanowiło problemu, miał właśnie taką sumę, uzbieraną ze sprzedaży importowanych towarów. Dyrektor nie był jednak pewien, czy zdoła sprowadzić odpowiednią blachę, za jaką cenę i czy będą to dostawy regularne. Wtedy kwitł barter (wymiana towaru na towar) – pieniędzy nie miał nikt. Dyrektor nie miał czego zaproponować Kazachom w zamian za blachę, gdyż w Rydze niczego nie produkowano – z wyjątkiem słynnej nalewki o nazwie Ryski Balsam. W końcu poinformował Valdisa, że wynalazł coś na barter, ale postawił mu istotny warunek. Umowa na produkcję regałów mogła być podpisana na dostawy przez okres co najmniej jednego roku. Tymczasem zamówienia z firmy niemieckiej miały być ponawiane co miesiąc i Valdis nie miał żadnej pewności, czy mimo ustnych zapewnień o gwarantowanych comiesięcznych zamówieniach nagle nie nastąpi w nich przerwa, albo, co gorsza, rezygnacja.

Nie mógł pogodzić się z tym, że może upaść biznes jego życia. Wyszedł z założenia, że bez ryzyka nie robi się dobrych interesów i chcąc przełamać ten impas, podpisał umowę z ryskim zakładem na dostawy przez cały rok. Po odliczeniu od zaproponowanej przez Niemca ceny regału kosztów zakupu w fabryce, transportu do Niemiec, wynajmu biura, kosztów płac dla współpracowników i premii dla kierowników zmian, zostawał całkiem uczciwy zysk. Po uzgodnieniu na piśmie warunków umów Valdis potwierdził Niemcom faksem gotowość dostaw.

Niemiecka firma podała termin pierwszej dostawy – była to połowa września. Uprzedzono go, że w przypadku opóźnienia zamówienie straci ważność. Valdis przekazał zakładowi pieniądze na oprzyrządowanie produkcji i czekał na pierwsze regały. Każda ciężarówka miała zabierać do Niemiec dwa tysiące pięćset sztuk, ułożonych w specjalny sposób. Niemcy przysłali faksem rysunek optymalnego rozmieszczenia regałów na skrzyni ciężarówki.

Po tygodniu zaczął się horror. Fabryka poinformowała, że ma problem ze ściągnięciem dostaw blachy. Próby suszenia malowanych natryskowo regałów wykazały, że zakładowi dla tej czynności brakuje odpowiedniej przestrzeni. Nie było do czego regałów podwieszać, brakowało także nadmuchu gorącym powietrzem. Pakowanie niedosuszonych regałów skutkowałoby odrzuceniem towaru. Ostatnia wiadomość z zakładu brzmiała jak wyrok. Po wyprodukowaniu pięciuset egzemplarzy skończył się stary zapas blachy.

Wobec mnożących się trudności na Valdisa i jego dwóch współpracowników padł blady strach – termin pierwszej, pilotażowej dostawy, od sukcesu której zależały następne zamówienia, upływał za dwa tygodnie. Jedyne, czego mógł być umiarkowanie pewien, to gotowość ryskiej firmy transportowej do przewozu do Niemiec. Byli szczęśliwi z podpisanej umowy, bo wożenie czegokolwiek na zachód graniczyło z cudem. TIR-y jeździły tam puste po towary importowane.

Upłynął kolejny tydzień, który niczego nie zmienił – zakład milczał. Za to Valdis odebrał telefony z Niemiec i od pośredników z pytaniem, czy transport wyjechał, bo za tydzień mija termin dostawy. Od tego dnia codziennie odbierał alarmujące telefony. Odpowiadał, że wszystko jest w jak najlepszym porządku, towar jest gotowy i wkrótce nastąpi załadunek. Nadejście surowej blachy z Kazachstanu nastąpiło na siedem dni przed terminem dostawy regałów do Niemiec. Stało się jasne, że najprawdopodobniej interes jego życia właśnie szlag trafił.

W akcie rozpaczy, by choć trochę uspokoić Niemców podjął va banque blef absolutny. W rozmowie telefonicznej oświadczył, że TIR z regałami właśnie wyjechał i najdalej za 3 dni będzie na miejscu. Domyślając się, że Niemcy zapytają o numer rejestracyjny tego pojazdu, uzgodnił z właścicielami firmy transportowej „pod przysięgą”, że na pewno z Rygi wyjedzie z regałami TIR o numerach rejestracyjnych takich, które Niemcom zaraz potwierdzi. Ten samochód miał czekać w gotowości na towar. Gdy po trzech dniach ciężarówki w Dortmundzie wciąż nie było – wciąż czekała w Rydze na regały – telefon dzwonił już co godzinę. Niemcy powiadomili Valdisa, że wysyłają na niemiecko-polskie przejście graniczne człowieka na rowerze, by „wyłowił” samochód oczekujący pewnie w długiej kolejce na odprawę celną. Prawda o tym, że żaden TIR o podanych numerach nie stoi na granicy wyszła na jaw już po trzech godzinach.

Oddelegowany przez niemieckiego partnera pracownik poinformował, że pojazd o podanym numerze do granicy nie dotarł, bo nie stoi w długiej, jak zwykle, kolejce. Idąc do końca w zaparte, Valdis blefował dalej, informując, że albo ciężarówka ma awarię, albo pojechała na inne przejście graniczne, bo kierowcy są nieprzewidywalni. W tym czasie zakład, zmobilizowany do granic możliwości, kończył właśnie produkcję pierwszej partii regałów, dosuszał je na wszelkie możliwe sposoby i pakował w folie.

Valdis był załamany, albowiem termin dostawy właśnie minął, a zakład dopiero kończył produkcję. Mimo to wręczył kierownikowi zmiany kolejną premię motywacyjną dla pracowników.

Niemiecki klient był całkowicie zdezorientowany. Mimo solennych zapewnień Valdisa trudno mu było uwierzyć, że samochód jedzie z Rygi do Niemiec już dziewięć dni! A ten uparcie twierdził, że wyjechał i widocznie coś złego musiało się wydarzyć. Telefonów komórkowych wtedy nie było. Blef przyniósł ten skutek, że zachodni klient wynegocjował z niemiecką siecią nowy, przesunięty o kilka dni, ostateczny termin dostawy, prawdopodobnie godząc się na jakąś karę handlową.

Valdis, mając nerwy zszargane wielodniową blagą, nie był już w stanie dłużej kłamać. Przestał odbierać telefony. Była środa, godzina siedemnasta, gdy zakończono załadunek regałów na TIR-a, układając je zgodnie z niemiecką instrukcją. Ciężarówka miała właściwe, podane wcześniej numery rejestracyjne. Pamiętał, by antydatować fakturę za towar – o dziesięć dni.

Właśnie nadeszła z Niemiec, jak podkreślono, tym razem absolutnie ostateczna wiadomość, że jeśli dostawa nie dotrze do Dortmundu w piątek do godziny dziesiątej rano, to bieżące zamówienie i wszystkie przyszłe zostaną całkowicie i bezpowrotnie anulowane. Dowiedziawszy się o tym, Valdis wręczył kierowcy TIR-a ostatni posiadany pięćdziesięciomarkowy banknot z błagalną prośbą o jazdę bez przystanków i poinformował, że po godzinie dziesiątej w piątek nikt w Dortmundzie tej dostawy już nie przyjmie. Znów upłynęło kilka bezcennych godzin, bo do ryskiego zakładu przyjechał z opóźnieniem umundurowany pracownik łotewskiej służby celnej. Opieczętował dokumenty przewozowe i fakturę oraz założył plomby celne. Valdis zapamiętał jego zdziwioną minę. Nie mógł uwierzyć, że z Rygi w ogóle jakiś towar wyjeżdża do Niemiec. Kontrabandy nie znalazł, za to zakwestionował plandekę, która nieco odstawała od skrzyni. W końcu z trudem dało się ją szczelnie naciągnąć i celnik mógł założyć standardowe plomby, ściągając ku sobie drutami znajdujące się po obu stronach plandeki otwory obramowane metalowymi kółkami.

Samochód wyruszył w trasę o godzinie dwudziestej trzeciej. Pozostawało się modlić, by zdołał dojechać na czas. Do przejechania po fatalnych drogach miał blisko dwa tysiące kilometrów. Trzydzieści godzin nieprzerwanej jazdy ze średnią prędkością sześćdziesiąt km/h. Niestety, na wszystkich granicach były kolejki, czasem jedno- lub dwudniowe. A musiał przekroczyć aż trzy. Z prostych wyliczeń wynikało, że szansa, aby dojechać na czas, była właściwie żadna. Godzin teoretycznie starczało na sam przejazd, jeśli jednak samochód traciłby na granicach więcej niż po dwie godziny, przyjechałby na pewno po wyznaczonym terminie. Pozostawało tylko czekać.

Przez cały czwartek urywały się telefony z Niemiec i od pośredników. Nikt nie był w stanie rozmawiać, więc aparat w końcu wyłączono. Napięcie sięgnęło zenitu i w nocy z czwartku na piątek o spaniu trudno było mówić. W piątek wszyscy przyszli do biura punktualnie o ósmej. Faks i telefon zostały włączone, ale tym razem milczały jak zaklęte. Valdis, tłumaczka i handlowiec spoglądali wciąż na zegarek. Nadzieja, że TIR dojedzie na czas wydawała się irracjonalna. Minęła dziewiąta, pół do dziesiątej – panowała wciąż cisza jak makiem zasiał. Gdy na zegarze była dziesiąta, a za chwilę wskazówka minutowa przekroczyła ją o kwadrans, wszyscy opuścili głowy. Zapanowało cholerne poczucie zmarnowanej szansy. Szczególnie z winy zakładu, który mimo tylu starań i próśb oraz przekazywanych ekstra pieniędzy zawalił termin produkcji.

Gdy już zaczęto rozpamiętywać przyczyny klęski, rozległ się dźwięk telefonu. Była godzina dziesiąta dwadzieścia. Valdis podniósł słuchawkę. Dzwonili pośrednicy. Gotowy na najgorsze usłyszał, że właściciel niemieckiej firmy punktualnie o dziesiątej wyszedł na ulicę i zobaczył ciężarówkę z Łotwy stojącą przed jego firmą. Numery rejestracyjne pojazdu zgadzały się. Kierowca, po przyjeździe na miejsce, natychmiast zasnął, wciąż siedząc za kierownicą.

Epilog

Valdis do swojej blagi nigdy się nie przyznał. Przecież towar był, numery samochodu zgadzały się, a i faktura nosiła właściwą datę. Historia z regałami potoczyła się dalej. Niemiecka firma składała zamówienia na jedną lub dwie ciężarówki tygodniowo, a zakład jakoś dawał radę te ilości wyprodukować. Pojawiły się za to inne problemy. Oficjalne wpływy za towar nie trafiały do zakładu, a na konta wierzycieli. Ultimatum dyrektora brzmiało:

– Gotówka albo koniec z produkcją. Nie mamy pieniędzy na zakup blachy.

Niemieckie przepisy skarbowe nie pozwalały na wypłatę gotówki firmie zagranicznej. Obowiązywały przelewy bankowe. Negocjacje z Niemcami przyniosły jednak pozytywny skutek. Widać zwyciężyła chęć osiągnięcia zysku. To trudne zadanie Valdis musiał wziąć na siebie. Wożenie przy sobie dużych sum, oczywiście bez zgłaszania na granicy, było związane z ogromnym ryzykiem. O oficjalnym ich deklarowaniu nie mogło być mowy. Ewentualność konfiskaty przez niemieckich czy łotewskich celników to nie był jedyny problem. Mafia składająca się głównie z Rosjan i mieszkańców byłych republik ZSRR, w tym pracowników zwolnionych ze służb specjalnych, łatwo mogła dowiedzieć się o przewożonej gotówce.

Życie Valdisa znalazło się w poważnym niebezpieczeństwie. Niemiec zgodził się przekazać pieniądze wyłącznie jemu. Dla zdobycia nawet stu dolarów strzelano w Rydze bez skrupułów. Porachunki mafijne i zabójstwa były wtedy gwarantowanymi newsami w codziennych mediach. Kiedy szczęśliwie wyleciał z pieniędzmi samolotem Lufthansy z Frankfurtu, wiedział, że o oficjalnym zgłoszeniu dewiz na lotnisku w Rydze nawet nie ma mowy. Bo skonfiskują je od razu pod byle pretekstem, albo, co nie mniej prawdopodobne, dadzą cynk i zostanie ostrzelany przez nieznanych sprawców w drodze z lotniska do miasta. Z duszą na ramieniu łotewskim celnikom niczego do oclenia nie zgłosił i... przeszedł granicę. Gdy wszedł na teren dworca lotniczego, dostrzegł natychmiast współpracownika, który blady jak ściana, pytająco kiwnął mu głową:

– W porządku?!

Przyjechał po Valdisa samochodem i było widać, że bardzo się boi. Rozglądał się niepewnie dookoła i gdy szli do samochodu, ciągle przyspieszał kroku. Valdis odniósł wrażenie, że w jego oczach wszyscy wokół stanowili zagrożenie. W końcu i jemu udzielił się jego stan. Popędzili do miasta tak szybko, jak się dało.

Transakcja gotówkowa nastąpiła jeszcze raz, ale odbyła się w innych okolicznościach i inną trasą. Po kilku miesiącach cios kontynuacji regałowego biznesu został zadany z najmniej spodziewanej strony – przez niemieckiego odbiorcę. Najpierw celowo odwołał trzy kolejne zamówienia i góra regałów wypełniła wszystkie wolne przestrzenie zakładu. Następnie w tajemnicy przyleciał do Rygi, spotkał się z dyrektorem fabryki i podpisał z nim kontrakt z pominięciem firmy Valdisa. Była to perfidna zdrada i złamanie zasady gentlemen’s agreement. Tyle starań, zaangażowanych środków, biznesowy blef, ryzyko i porażka. Tak bywa w biznesie i remedium na to nie ma.

Copyright©Wojciech.Wilczynski