PO WĄSKICH ŚCIEŻKACH

WOJCIECH PORAJ

PO WĄSKICH ŚCIEŻKACH

opowiadania

Projekt okładki i ilustracje

Krzysztof A. Górecki

ISBN 978-83-7658-480-5

© Copyright by Wojciech Poraj

Warszawa 2014

Druk Dział Wydawnictw IERiGŻ-PIB

00-002 Warszawa, ul. Świętokrzyska 20

Od autora:

Przepisu na dobrą książkę nie znam, natomiast wiem,

że istnieje prosta formuła na napisanie złej.

Według niej, pisząc, należy dokładać starań,

by spodobała się wszystkim.

BIZNES Z POLITYKĄ W TLE

Pomarańczowe zmiany – tu nie

Koniec lat osiemdziesiątych. Po locie do Doniecka je-

dziemy dalej samochodem na polskie budowy przechowalni

warzyw i owoców. Pierwszą miejscowością jest Makiejewka.

Są na świecie miejsca, do których nie dotarła współcze-

sna cywilizacja i kultura. Ale w Europie? Wspomnienia ze

wschodniej Ukrainy są druzgocące. Nowe, a już rozklekotane

żiguli wolno zmierza ku budowom znacznie oddalonym od

metropolii. Jazda przypomina slalom – w drogach znajdują się

wielkich rozmiarów dziury, pęknięcia, rozpadliny i garby. By

nie urwać podwozia, należy je omijać starannie i z niewielką

prędkością. Wokół szaro-czarne pustkowia pozbawione ro-

ślinności. Step bez życia. Po wielu godzinach wyczerpującej

jazdy docieramy do celu. Są nim niewielkie miejscowości,

chaotycznie zabudowane.

Gdzieś głęboko pod nami, w nieludzkich warunkach pra-

cują ludzie. W labiryncie wyrąbanych w węglu kopalnianych

korytarzy wre praca. Znojna, ciężka i niebezpieczna, bo zysk

najłatwiej osiągnąć, lekceważąc wymogi bezpieczeństwa. Te

oszczędności nijak się mają do nędznego wynagrodzenia, któ-

re otrzymuje górnik. Wszędzie widać ubóstwo i brud. Bieda

w rejonie donieckim ma różne oblicza. W sklepie od czasu do

czasu jest chleb i jajka, ale wódka zawsze. Warzyw w ogóle

7

brak, ziemniaki są prawdziwą rzadkością. Jak i inne produkty

– wydają się niejadalne.

Ludzie w zniszczonych ubraniach, wynędzniali, poruszają

się jakby bez planu. Ktoś zaprasza nas do swojego lokum. Bę-

dziemy nocować obok, w służbowym mieszkaniu. Wielopiętrowy

blok, wraz z kilkoma innymi, kontrastuje z otaczającą go bez-

kresną równiną. Cóż, zbudowano go według komunistycznego,

sprawdzonego projektu. Takie się produkuje, a że nie odpo-

wiadają warunkom lokalizacji? O planowaniu przestrzennym

nikt tu nie słyszał. Dach nad głową jest najważniejszy. Drzwi

wejściowe do budynku nie zamykają się, bo górny zawias jest

wyrwany. Podczas kilkudniowego pobytu wyłania się przed

nami obraz życia w wielopiętrowym bloku.

Sąsiadki krzyczą coś do siebie, choć dzieli je kilka pięter.

Przez niedomykające się, wykonane z cienkiej płyty, nie-

szczelne drzwi mieszkań, na klatkę schodową bez przeszkód

docierają toczące się kłótnie, pojękiwania. Małe, umorusane

i pozostawione bez opieki dzieci „bawią się” na krzywej klatce schodowej na siódmym piętrze. Spuszczają nóżki w pustą,

szeroką przestrzeń pomiędzy przeciwnymi biegami schodów.

A pod nogami – dwudziestokilkumetrowa przepaść. Wyko-

nawca planowo, na czas oddał blok, ale o poręczach na klatce

schodowej – zapomniał. A może w ogóle nie było ich w pro-

jekcie? Każdy stopień nierówny. Jak wchodzisz – miej się na

baczności, równie „bezpieczne” byłoby chodzenie po dachu.

A małe dzieci? Kto miałby się nimi zająć? W dietskich sa-

dzikach czyli żłobkach, miejsc nie ma. Ich rodzice budują ustrój powszechnego szczęścia i zgodnie z przesłaniem komunistów

8

– wszystkim po równo – nie otrzymują nic. Kierownik robót obwozi mnie po budowanych przez firmę przechowalniach.

Znów lawirujemy między niesamowitymi dziurami i kamie-

niami. I to w centrum miasteczek! Chodniki i krawężniki, jeśli w ogóle są, to wykoślawione i krzywe. Smutny krajobraz ziemi pozbawionej choćby kawałka zieleni. Wertepy porośnięte

pożółkłą trawą, krzyżujące się drogi gruntowe prowadzące nie

wiadomo dokąd. Po horyzont – martwy step, poorany kołami

ciężarówek, tak głęboko, że żiguli wpada w dziury i koleiny

aż po osie, tańczy, podskakuje, a jazda co chwilę odbywa się

w niepożądanym kierunku. I nie ma końca. Albo ten koniec

będzie zaraz, jak urwie się zawieszenie. Kierownik mówi:

– A o kontrakty niech się pan nie martwi. Zapomnieli

o wodzie, doprowadzą ją do naszych przechowalni nie wcze-

śniej niż za trzy lata. Do tego czasu gwarancje wygasną.

Na stepie, w wypełnionych wodą zagłębieniach, widać pły-

wające ryby. To hybrydy, o pokracznych kształtach. Miejscowi

łowią je, pomimo tego, że są zdegenerowane genetycznie przez

chemicznie skażone środowisko. Wiadomo, rejon doniecki to

przemysł ciężki, huty, zakłady zbrojeniowe, kopalnie węgla

i rud metali. Ale coś jeść trzeba.

Dokąd nie pojedziemy – wszystkie, dosłownie wszystkie

budynki są niewykończone, oddane jakby w stanie surowym.

I funkcjonują, jakby nikomu to nie przeszkadzało i nawet tak

miało być. Ściany bloków nie spotykają się pod kątem prostym,

widać wielkie szczeliny między płytami, ziejące pustką. Przez

zamknięte okna hula wiatr. Drzwi do mieszkań mają takie

szpary, że można nie tylko swobodnie słuchać treść toczących

9

się rozmów, ale i... podglądać. Jak żyją mieszkańcy bloków?

– nieskomplikowanie, bo co ze sobą zrobić, gdy wokół nie

ma nic. W pracy i w domu – pijaństwo i okazjonalny seks,

bez poszanowania dla kobiety, która oczywiście z nadanego

jej statusu sprawy sobie nie zdaje. Jej mamę ojciec traktował

jeszcze gorzej.

Więc marzy sobie taka – powiedzmy – Zina, o jakimś

facecie, którego zapamiętała z filmu, a tu co dzień dopada ją

ten sam Wowa śmierdzący potem i brudem. Rzuca się na nią

zanim umyje się i coś zje. Wowa jednak swoje wie, bo i tak

jeść prawie nie ma co, a wodę, której w obwodzie jest jak na

lekarstwo, puszczą do rur, jak co dzień, między 18.45 a 19.30.

Więc lepiej teraz, już, bo później wodę wyłączą, a i prąd

może też. A we łbie się kręci i spać się chce, więc po co prąd.

W blokach, choć mają siedem pięter – wind nie zrobili. Na

taki luksus władz nie stać. Zresztą i prądu jest za mało, a ile go taka winda zżera?! U hu, hu! A winda – z powodu ciągłych

wyłączeń prądu, albo z powodu awarii – stawałaby często

między piętrami. Kto by uwięzionych ratował? Wieczorem

całe miasto ledwie się na nogach trzyma, albo... już nie.

Zina wie, że jak trafi się jakiś nią zainteresowany, który

choć trochę kultury ma i prezenty daje, nie ma co się wahać.

Więcej okazji może nie być. I hulać z nim będzie, póki Wowa

do domu nie wróci. Będzie co wspominać, a i Wowa na tym

nie straci, dom w końcu będzie trochę bogatszy. I dziecia-

kom coś się dostanie. A że z tego hulania może dzieciak być

– co za różnica, jedno więcej, jedno mniej. Wowa chla i na

10

oczy prawie nie widzi, skąd będzie wiedział, że to nie jego?

Wszystkie sąsiadki będą jej zazdrościć adoratora.

A co się stanie, gdy Zina wpadnie w oko Polakowi z pobli-

skiej budowy? Nietrudno odgadnąć, co pomyśli, gdy dostanie

duży bukiet kwiatów! Nie spotkało jej to od lat, a tu i ciuszki za dolary i. . ech… świat zawirował!!! A Polak pięknie mówi,

czego to on dla niej nie zrobi, dokąd nie zawiezie. Zina po raz pierwszy będzie szczęśliwa. Świat ją wreszcie zauważył, a ona

tak go pragnie. Obwód doniecki ma niewiele kościołów, cer-

kwi, nie ma niczego, co przypominałoby dziesięć przykazań.

Co robić, kiedy wokół nie ma nic fajnego? Pustka. Coś Zina

musi robić z czasem i pragnieniem szczęścia.

A zakochany polski robotnik? Dobrze mu tu i teraz, a co

potem? Jak zwykle, nastąpi koniec umowy i wróci do domu.

A w Polsce do szefa eksportu zgłaszają się zdenerwowane żony

pracowników. Nic się nie ukryje, bo w listach do swoich żon

koledzy piszą o „wyczynach” kolegów, a te z „dobrego serca”

informują o tym te „poszkodowane”. Proszą o ściągnięcie męża

do kraju. Odpowiedź jest zawsze taka sama. To mąż podpisał

umowę i wróci, kiedy umowa wygaśnie. Nie mamy środków

na nieplanowane przeloty. I życie toczy się dalej.

11

Etażowa na etacie

Nocleg w hotelu Mińsk. Delegaci z Polski zmierzali do

pokojów wskazanych przez recepcję. Nieśli swoje siermiężne

walizki, których postęp technologiczny, wolno następujący

w socjalizmie, nie zdążył wyposażyć w kółeczka. Ich przyjazd,

skład delegacji i ranga jej uczestników były od dawna znane

hotelowi. Niczego nie zostawiono przypadkowi. Delegatów

umieszczono ich w hotelu według harmonogramu sporządzonego

przez oficera KGB ( Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti) –

zgodnie z rangą, w apartamentach lub dwuosobowych pokojach.

Oficer otrzymał odpowiednie wytyczne z moskiewskiej

centrali na Łubiance. Apartamenty miały świetny system

„nagłaśniania zwrotnego” – żadne słowo w nim wypowie-

dziane nie ulatywało bezpowrotnie w eter. Gdzieś w ukrytych

pomieszczeniach, niedostępnych nawet dla obsługi hotelowej,

siedzieli znużeni ludzie na dyżurach. Patrzyli beznamiętnie na szpule z wolno obracającymi się taśmami. Nie mogli dopuścić

do przerwy w nagraniach, więc gdy wskaźnik długości taśmy

zbliżał się do końca, przełączali odbierany sygnał na inny

magnetofon. Po wyjęciu szpuli należało ją opisać – podać

źródło nagrania – czyli numer pokoju lub apartamentu, czas

rozpoczęcia i zakończenia zapisu. Opisaną szpulę wkładano do

plastikowej skrzynki, zawierającej taśmy z podsłuchu innych

pomieszczeń hotelowych. Do wypełnionej skrzynki wkładano

protokół – wykaz taśm z podpisem pracownika służby bezpie-

czeństwa wewnętrznego.

12

Co dwie godziny wyruszał z podziemi hotelu niczym niewyróżniający się samochód dostawczy. W środku pomieszczenia bagażowego siedział uzbrojony agent i strzegł kolejnej

partii skrzynek. Trasę do placu Dzierżyńskiego samochód

pokonywał w kilkanaście minut. Po przekroczeniu trzech

kontrolowanych bram auto stawało w garażu siedziby KGB

przy strzeżonej windzie.

Skrzynki wieziono do pokojów, gdzie śledczy umieszczali

je na półkach oznaczonych nazwą hotelu i właściwym piętrem.

Półki były swoistymi „kopiami” każdego moskiewskiego hotelu.

Oficerowie odsłuchujący taśmy znali biegle języki obce – każde wypowiedziane słowo czy zdanie nie mogło pozostać niezro-zumiane. Czasem fragmenty taśm odsłuchiwano wielokrotnie.

Treść rozmów nie mogła budzić żadnych wątpliwości. Oficer

wystukiwał na maszynie do pisania odsłuchiwane rozmowy.

Pisał w dwóch egzemplarzach – przez kalkę.

Oficer tłumacz po zakończeniu tłumaczenia jedną kopię

maszynopisu zachowywał w tajnym archiwum, natomiast

podpisane przez siebie oryginały zanosił naczelnikowi wraz

z kolejnym meldunkiem. Podczas dnia roboczego składał kil-

ka takich meldunków. Jeśli treść tłumaczonych rozmów była

niejasna albo budziła niepokój, oficer miał obowiązek złożyć

natychmiast meldunek naczelnikowi.

I to naczelnik decydował, czy i w jaki sposób uruchomić

służby wywiadu stale przebywające w odizolowanych po-

mieszczeniach każdego hotelu. Podejrzani goście nie mogli

bezkarnie go opuścić. Należało zapewnić im niezauważalne,

ale stałe towarzystwo służb bezpieczeństwa.

13

Podsłuch stanowił ważne ogniwo systemu. Każda rozmowa telefoniczna prowadzona w pokoju hotelowym uruchamiała

niezależne mechanizmy zapisu magnetofonowego i podsłuchu

bezpośredniego. Informacje uzyskane tą drogą również trafiały

na biurko naczelnika KGB.

Innym, może nawet bardziej istotnym elementem inwi-

gilacji i obserwacji była bardzo ważna instytucja hotelowa, jaką była etażowa. Tak, właśnie na stanowisku dyżuru na piętrach ( etaż – oznacza „piętro”) i wszystkich korytarzach hoteli pracowały wyłącznie kobiety. Zabieg socjotechniczny

polegał na tym, by stanowisko obserwatora i wywiadowcy

powierzyć budzącej ciepłe skojarzenia kobiecie. Już niemłodej, po pięćdziesiątce, takiej, której agent obcych służb nie zawróci w głowie. Oczywiście świetnie wyszkolonej i doświadczonej,

umiejącej w mig rozpoznać żywe zagrożenie.

Budziła sympatię, można ją było poprosić o wrzątek albo

nawet herbatę. Etażowa widziała i wiedziała wszystko. To

żywy symbol systemu komunistycznego i Sojuza. W czasach, gdy nie było telewizji przemysłowej i monitoringu, oczy i uszy wszechwiedzącej etażowej były na wagę złota.

Delegat z Polski zawsze trafiał do hotelu, bo inne miejsca

pobytu w tym systemie nie były możliwe. Delegat w podróży

służbowej w mieszkaniu obywatela ZSRR? To wykluczone,

to ciężkie przestępstwo zarówno gościa, jak i gospodarza.

Już służby graniczno-paszportowe na lotnisku indagowały go

w następujący sposób:

– A który hotel ma pan zarezerwowany?

14

W przypadku błędnej odpowiedzi delegat był natychmiast pouczany:

– To nie jest Wasz hotel. Macie rezerwację w hotelu... –

podawano właściwą nazwę. – Czy nie poinformowano pana

o zmianie? Ach, ci Polacy, wiecznie bałagan wprowadzają.

Zrozumiał pan? Jedzie pan do hotelu...

System, od czasu rewolucji, wprowadzał daleko posu-

nięty – poza granice ludzkiej wolności – porządek w życiu

zawodowym i osobistym. Obywatele w nim urodzeni uważali

skrajne posłuszeństwo i kary za jego brak za coś najzupeł-

niej normalnego.

Delegat z Polski przyjeżdża więc do właściwego hote-

lu, dostaje meldunek i klucz, kieruje się na wskazane piętro

i co widzi?

Siedzi sobie obok jego pokoju okrąglutka paniusia, z włosa-

mi upiętymi w wysoki kok, przy dużym, eleganckim mahonio-

wym biurku. Biurko o masywnych, giętych nogach i wyglądzie

urzędniczego, carskiego mebla, stoi dokładnie na środku ko-

rytarza hotelowego. Etażowa ma w polu widzenia całe piętro.

Staromodna lampa gabinetowa rzuca wokół przyjazne, zielone

światło. Pani popija herbatkę, niby to czyta dokumenty i prowadzi nic nieznaczącą rozmowę z koleżanką z sąsiedniego piętra.

Ale za pozornym spokojem kryje się czujność i koncentracja.

Ta miła pani, powiedzmy, Swieta, ma właściwie jedno

zadanie – wiedzieć wszystko o mieszkańcach tego piętra.

I wie! Słyszy i widzi, że pan z pokoju nr trzysta trzy, delegat z Polski, o godzinie dwudziestej trzydzieści poszedł do pokoju nr trzysta siedem, w którym zamieszkała młoda delegatka

15

z Polski i wyszedł z niego o godzinie dwudziestej trzeciej siedemnaście, mając nieco chwiejny krok i zwichrzone włosy.

Już zapisane. A za chwilę ruch obok – dzwoni więc pilnie do

koleżanki z niższego piętra:

– Katia, do ciebie idzie gość z pokoju trzysta czternaście

– uważaj, do kogo wejdzie.

Ale jej służbowa koleżanka z KGB – Katia (której stopnia

nigdy nie poznamy) widzi, że gość schodzi dalej, więc dzwoni

na piętro niżej, by powiadomić Nadieżdę itd. itd. Nasza etażowa nasłuchuje, wypatruje i pisze, pisze, pisze swoje sprawozdanie z dyżuru, które musi pilnie zdać na koniec pracy, przed szóstą rano, swojemu przełożonemu z urzędu bezpieczeństwa. Ma on

swój gabinet, ukryty gdzieś w czeluściach hotelu, z którego

notatki naszej miłej etażowej trafiają kurierem bezpośrednio

do KGB. Ciężko i z wielkim poświęceniem Moskwa pracuje

w nocy. Niczego nie można przecież przegapić, wiedza o każ-

dym gościu hotelowym musi być doskonała i tak kompletna,

by móc ją w odpowiednim momencie wykorzystać.

Kiedy rano rozpoczynają się rozmowy handlowe między

polską delegacją a radziecką centralą handlu zagranicznego,

moskiewscy „partnerzy” wiedzą już wszystko o tym, jak każdy

z delegatów spędził w Moskwie pierwszy dzień i noc. Jakiś

smutny gość snuł się za każdym z nich po mieście i przekazał,

że wczoraj, po zameldowaniu się w hotelu, chcąc kupić coś ze

złota, delegat dotarł do sklepu jubilerskiego na ulicy Gorkiego.

I mimo piętnastostopniowego mrozu odstał w kolejce ponad

dwie godziny, by nie przyznawszy się, że jest Polakiem, kupić

16

za delegacyjne diety dwie złote obrączki trzeciej próby pięćset osiemdziesiąt trzy.

Kupić złoto – to był prywatny cel polskiego delegata.

Właśnie po to warto było jechać na delegację pociągiem – albo, co zdarzało się częściej – lecieć samolotem. I jego moskiewski anioł stróż o tym wiedział. Prawie każdy Polak tak robił. Jeśli ktoś z delegatów pomyślał sobie, że chodzi po Moskwie sam,

to mylił się. Jego partnerzy z moskiewskiej centrali handlowej wiedzieli nawet to, że kupił rosyjski koniak, a następnie wsiadł

do metra w kierunku...

Mniejsza o to, wiedzieli wszystko i mieli zapisane trasy pol-

skiego delegata, których nawet on sam nie zapamiętał. Porządek musi być! Żeby osłabić, zmęczyć i upokorzyć polskiego przeciwnika, zwanego oficjalnie partnerem, podczas kilkugodzinnych

rozmów radzianie z Kraju Rad nie podawali polskim delegatom

nawet szklanki wody. Sami zaś co chwilę znikali na zapleczu,

by w kuluarach coś wypić i zakąsić. Aby pokazać polaczkom, w stylu stalinowskiej, psychofizycznej obróbki, gdzie jest na-leżne im miejsce. Wiadomo przecież powszechnie, że Polaków,

wiecznie strajkujących nierobów, to Rosjanie utrzymują.

17

Transport, który zniknął,

czyli ciężarówka widmo

W centrum Rygi stoi do dziś na jednym z podwórzy, w oto-

czeniu wysokich bloków, niski, zmurszały budynek z cegły,

z zawilgoconymi ścianami i pomalowaną podłogą wykonaną

z prostych desek. Z zewnątrz wygląda jak mały czarnoksięski

pałacyk z dwiema wieżyczkami. To tu Valdis prowadził swój

biznes w okresie narodzin wyzwolonej Łotwy. Opowiada o tym

przy piwie, które łagodzi nieco powracające emocje.

Skorzystał z pomocy znajomych, którzy znali właściciela

niemieckiej firmy z Dortmundu. Niemiecka firma była dostawcą

popularnych wyrobów do jednej z sieci handlowych: stołów

piwnych ze składanymi nogami, niezbędnych na Oktoberfest,

a także regałów metalowych wykonanych z cienkiej blachy,

przeznaczonych do domowych piwnic na przetwory i narzę-

dzia. I poszukiwała taniego producenta. Valdis poleciał z Rygi do Frankfurtu za bajońskie (i pożyczone) pieniądze – ponad

osiemset pięćdziesiąt marek. Zawiózł Niemcom do zatwier-

dzenia wzór regału wykonany w Rydze. Znajomi wystąpili

w roli pośredników.

Na miejscu uwag do regału było wiele, więc zapewnił,

że następny będzie już bez błędów, a jego wzór dostarczy

do Dortmundu do akceptacji ryska firma transportowa. Tak

też się stało. Na szczęście kolejny egzemplarz już nie budził

zastrzeżeń. Valdis wcześniej przeżył istne katusze, związane

z poszukiwaniem w Rydze firmy, która zdołałaby nie tylko

18

wykonać taki regał, ale produkować go w ilościach do pięciu tysięcy sztuk tygodniowo!

Rok 1992 dla Łotwy – właśnie wyzwolonej z komunistycz-

nej niewoli – był bardzo trudny. Upadły zakłady produkcyjne. Nie miały już rynku zbytu w Rosji, więc i surowce stamtąd przestały docierać. Łotewskie produkty nie były kupowane przez Rosję ze

względów politycznych. Zakłady, które produkowały wyroby

zaawansowane technicznie na potrzeby Związku Radzieckiego,

z powodu braku zamówień, surowców i kapitału wstrzymały

produkcję niemal całkowicie. Zanim Valdis zdołał przygotować

ofertę, bez powodzenia przemierzał Rygę i odwiedzał liczne

firmy. Wszędzie widział to samo – wegetujące pozostałości

dawnej załogi, wyłączone linie produkcyjne, czekanie na to, że zdarzy się cud. Kolejni potencjalni producenci regałów okazy-wali się całkowicie nieprzygotowani, nie mieli odpowiednich

maszyn i dostępu do surowca – blachy o grubości pół milimetra.

Kiedyś planowo dostarczano ją z radzieckiej republiki Kazach-

stan. Teraz niełatwo było ją zdobyć.

Podpowiedziano mu, by spróbował ulokować zlecenie

w ryskiej fabryce opraw oświetleniowych. Fabryka była na skraju bankructwa. Z czterystu pracowników pozostała w zakładzie

niepełna setka. Oprawy w niej wyprodukowane rozświetlały

cały Kraj Rad. Zakład tonął w długach, a każdy jego zarobek

zabierały banki na poczet niespłaconych kredytów. Garstce pra-

cowników brakowało pieniędzy na jedzenie i ubranie. Uparcie

każdego ranka zjawiali się w zakładzie gotowi do pracy.

Po rozmowie z dyrektorem zaświtała dla Valdisa iskierka

nadziei. Przynajmniej padły jakieś konkrety. Na nowe sztance

19

do tłoczenia blachy zakład potrzebował dwieście pięćdziesiąt tysięcy rubli. To nie stanowiło problemu, miał właśnie taką sumę, uzbieraną ze sprzedaży importowanych towarów. Dyrektor nie

był jednak pewien, czy zdoła sprowadzić odpowiednią blachę,

za jaką cenę i czy będą to dostawy regularne. Wtedy kwitł barter (wymiana towaru na towar) – pieniędzy nie miał nikt. Dyrektor

nie miał czego zaproponować Kazachom w zamian za blachę,

gdyż w Rydze niczego nie produkowano – z wyjątkiem słynnej

nalewki o nazwie Ryski Balsam. W końcu poinformował Valdi-

sa, że wynalazł coś na barter, ale postawił mu istotny warunek.

Umowa na produkcję regałów mogła być podpisana na dostawy

przez okres co najmniej jednego roku. Tymczasem zamówienia

z firmy niemieckiej miały być ponawiane co miesiąc i Valdis

nie miał żadnej pewności, czy mimo ustnych zapewnień o gwa-

rantowanych comiesięcznych zamówieniach nagle nie nastąpi

w nich przerwa, albo, co gorsza, rezygnacja.

Nie mógł pogodzić się z tym, że może upaść biznes jego

życia. Wyszedł z założenia, że bez ryzyka nie robi się dobrych interesów i chcąc przełamać ten impas, podpisał umowę z ryskim zakładem na dostawy przez cały rok. Po odliczeniu od

zaproponowanej przez Niemca ceny regału kosztów zakupu

w fabryce, transportu do Niemiec, wynajmu biura, kosztów

płac dla współpracowników i premii dla kierowników zmian,

zostawał całkiem uczciwy zysk. Po uzgodnieniu na piśmie

warunków umów Valdis potwierdził Niemcom faksem goto-

wość dostaw.

Niemiecka firma podała termin pierwszej dostawy – była

to połowa września. Uprzedzono go, że w przypadku opóźnie-

20

nia zamówienie straci ważność. Valdis przekazał zakładowi pieniądze na oprzyrządowanie produkcji i czekał na pierwsze

regały. Każda ciężarówka miała zabierać do Niemiec dwa

tysiące pięćset sztuk, ułożonych w specjalny sposób. Niemcy

przysłali faksem rysunek optymalnego rozmieszczenia regałów

na skrzyni ciężarówki.

Po tygodniu zaczął się horror. Fabryka poinformowała,

że ma problem ze ściągnięciem dostaw blachy. Próby suszenia

malowanych natryskowo regałów wykazały, że zakładowi dla

tej czynności brakuje odpowiedniej przestrzeni. Nie było do

czego regałów podwieszać, brakowało także nadmuchu gorącym

powietrzem. Pakowanie niedosuszonych regałów skutkowałoby

odrzuceniem towaru. Ostatnia wiadomość z zakładu brzmiała

jak wyrok. Po wyprodukowaniu pięciuset egzemplarzy skończył

się stary zapas blachy.

Wobec mnożących się trudności na Valdisa i jego dwóch

współpracowników padł blady strach – termin pierwszej,

pilotażowej dostawy, od sukcesu której zależały następne za-

mówienia, upływał za dwa tygodnie. Jedyne, czego mógł być

umiarkowanie pewien, to gotowość ryskiej firmy transportowej

do przewozu do Niemiec. Byli szczęśliwi z podpisanej umo-

wy, bo wożenie czegokolwiek na zachód graniczyło z cudem.

TIR-y jeździły tam puste po towary importowane.

Upłynął kolejny tydzień, który niczego nie zmienił – zakład

milczał. Za to Valdis odebrał telefony z Niemiec i od pośred-

ników z pytaniem, czy transport wyjechał, bo za tydzień mija

termin dostawy. Od tego dnia codziennie odbierał alarmujące

telefony. Odpowiadał, że wszystko jest w jak najlepszym

21

porządku, towar jest gotowy i wkrótce nastąpi załadunek. Nadejście surowej blachy z Kazachstanu nastąpiło na siedem dni

przed terminem dostawy regałów do Niemiec. Stało się jasne,

że najprawdopodobniej interes jego życia właśnie szlag trafił.

W akcie rozpaczy, by choć trochę uspokoić Niemców

podjął va banque blef absolutny. W rozmowie telefonicznej

oświadczył, że TIR z regałami właśnie wyjechał i najdalej za

3 dni będzie na miejscu. Domyślając się, że Niemcy zapytają

o numer rejestracyjny tego pojazdu, uzgodnił z właścicielami

firmy transportowej „pod przysięgą”, że na pewno z Rygi

wyjedzie z regałami TIR o numerach rejestracyjnych takich,

które Niemcom zaraz potwierdzi. Ten samochód miał cze-

kać w gotowości na towar. Gdy po trzech dniach ciężarówki

w Dortmundzie wciąż nie było – wciąż czekała w Rydze na

regały – telefon dzwonił już co godzinę. Niemcy powiadomili

Valdisa, że wysyłają na niemiecko-polskie przejście graniczne

człowieka na rowerze, by „wyłowił” samochód oczekujący

pewnie w długiej kolejce na odprawę celną. Prawda o tym, że

żaden TIR o podanych numerach nie stoi na granicy wyszła

na jaw już po trzech godzinach.

Oddelegowany przez niemieckiego partnera pracownik

poinformował, że pojazd o podanym numerze do granicy

nie dotarł, bo nie stoi w długiej, jak zwykle, kolejce. Idąc

do końca w zaparte, Valdis blefował dalej, informując, że

albo ciężarówka ma awarię, albo pojechała na inne przejście

graniczne, bo kierowcy są nieprzewidywalni. W tym czasie

zakład, zmobilizowany do granic możliwości, kończył właśnie

22

produkcję pierwszej partii regałów, dosuszał je na wszelkie możliwe sposoby i pakował w folie.

Valdis był załamany, albowiem termin dostawy właśnie

minął, a zakład dopiero kończył produkcję. Mimo to wręczył kie-rownikowi zmiany kolejną premię motywacyjną dla pracowników.

Niemiecki klient był całkowicie zdezorientowany. Mimo

solennych zapewnień Valdisa trudno mu było uwierzyć, że

samochód jedzie z Rygi do Niemiec już dziewięć dni! A ten

uparcie twierdził, że wyjechał i widocznie coś złego musiało

się wydarzyć. Telefonów komórkowych wtedy nie było. Blef

przyniósł ten skutek, że zachodni klient wynegocjował z nie-

miecką siecią nowy, przesunięty o kilka dni, ostateczny termin dostawy, prawdopodobnie godząc się na jakąś karę handlową.

Valdis, mając nerwy zszargane wielodniową blagą, nie

był już w stanie dłużej kłamać. Przestał odbierać telefony. Była środa, godzina siedemnasta, gdy zakończono załadunek regałów

na TIR-a, układając je zgodnie z niemiecką instrukcją. Cięża-

rówka miała właściwe, podane wcześniej numery rejestracyjne.

Pamiętał, by antydatować fakturę za towar – o dziesięć dni.

Właśnie nadeszła z Niemiec, jak podkreślono, tym razem

absolutnie ostateczna wiadomość, że jeśli dostawa nie dotrze

do Dortmundu w piątek do godziny dziesiątej rano, to bieżące

zamówienie i wszystkie przyszłe zostaną całkowicie i bezpow-

rotnie anulowane. Dowiedziawszy się o tym, Valdis wręczył

kierowcy TIR-a ostatni posiadany pięćdziesięciomarkowy

banknot z błagalną prośbą o jazdę bez przystanków i poinfor-

mował, że po godzinie dziesiątej w piątek nikt w Dortmundzie

tej dostawy już nie przyjmie.

23

Znów upłynęło kilka bezcennych godzin, bo do ryskiego zakładu przyjechał z opóźnieniem umundurowany pracownik

łotewskiej służby celnej. Opieczętował dokumenty przewozowe

i fakturę oraz założył plomby celne. Valdis zapamiętał jego

zdziwioną minę. Nie mógł uwierzyć, że z Rygi w ogóle jakiś

towar wyjeżdża do Niemiec. Kontrabandy nie znalazł, za to

zakwestionował plandekę, która nieco odstawała od skrzyni.

W końcu z trudem dało się ją szczelnie naciągnąć i celnik

mógł założyć standardowe plomby, ściągając ku sobie drutami

znajdujące się po obu stronach plandeki otwory obramowane

metalowymi kółkami.

Samochód wyruszył w trasę o godzinie dwudziestej trze-

ciej. Pozostawało się modlić, by zdołał dojechać na czas. Do

przejechania po fatalnych drogach miał blisko dwa tysiące

kilometrów. Trzydzieści godzin nieprzerwanej jazdy ze średnią

prędkością sześćdziesiąt km/h. Niestety, na wszystkich gra-

nicach były kolejki, czasem jedno- lub dwudniowe. A musiał

przekroczyć aż trzy. Z prostych wyliczeń wynikało, że szansa,

aby dojechać na czas, była właściwie żadna. Godzin teoretycznie starczało na sam przejazd, jeśli jednak samochód traciłby na

granicach więcej niż po dwie godziny, przyjechałby na pewno

po wyznaczonym terminie. Pozostawało tylko czekać.

Przez cały czwartek urywały się telefony z Niemiec

i od pośredników. Nikt nie był w stanie rozmawiać, więc

aparat w końcu wyłączono. Napięcie sięgnęło zenitu i w nocy

z czwartku na piątek o spaniu trudno było mówić. W piątek

wszyscy przyszli do biura punktualnie o ósmej. Faks i tele-

fon zostały włączone, ale tym razem milczały jak zaklęte.

24

Valdis, tłumaczka i handlowiec spoglądali wciąż na zegarek.

Nadzieja, że TIR dojedzie na czas wydawała się irracjonalna.

Minęła dziewiąta, pół do dziesiątej – panowała wciąż cisza

jak makiem zasiał. Gdy na zegarze była dziesiąta, a za chwilę

wskazówka minutowa przekroczyła ją o kwadrans, wszyscy

opuścili głowy. Zapanowało cholerne poczucie zmarnowanej

szansy. Szczególnie z winy zakładu, który mimo tylu starań

i próśb oraz przekazywanych ekstra pieniędzy zawalił ter-

min produkcji.

Gdy już zaczęto rozpamiętywać przyczyny klęski, roz-

legł się dźwięk telefonu. Była godzina dziesiąta dwadzieścia.

Valdis podniósł słuchawkę. Dzwonili pośrednicy. Gotowy na

najgorsze usłyszał, że właściciel niemieckiej firmy punktualnie o dziesiątej wyszedł na ulicę i zobaczył ciężarówkę z Łotwy

stojącą przed jego firmą. Numery rejestracyjne pojazdu zga-

dzały się. Kierowca, po przyjeździe na miejsce, natychmiast

zasnął, wciąż siedząc za kierownicą.

25

Epilog:

Valdis do swojej blagi nigdy się nie przyznał. Przecież

towar był, numery samochodu zgadzały się, a i faktura nosiła

właściwą datę. Historia z regałami potoczyła się dalej. Niemiec-ka firma składała zamówienia na jedną lub dwie ciężarówki

tygodniowo, a zakład jakoś dawał radę te ilości wyprodukować.

Pojawiły się za to inne problemy. Oficjalne wpływy za towar

nie trafiały do zakładu, a na konta wierzycieli. Ultimatum

dyrektora brzmiało:

– Gotówka albo koniec z produkcją. Nie mamy pieniędzy

na zakup blachy.

Niemieckie przepisy skarbowe nie pozwalały na wypłatę

gotówki firmie zagranicznej. Obowiązywały przelewy bankowe.

Negocjacje z Niemcami przyniosły jednak pozytywny skutek.

Widać zwyciężyła chęć osiągnięcia zysku. To trudne zadanie

Valdis musiał wziąć na siebie. Wożenie przy sobie dużych

sum, oczywiście bez zgłaszania na granicy, było związane

z ogromnym ryzykiem. O oficjalnym ich deklarowaniu nie

mogło być mowy. Ewentualność konfiskaty przez niemieckich

czy łotewskich celników to nie był jedyny problem. Mafia

składająca się głównie z Rosjan i mieszkańców byłych republik

ZSRR, w tym pracowników zwolnionych ze służb specjalnych,

łatwo mogła dowiedzieć się o przewożonej gotówce.

Życie Valdisa znalazło się w poważnym niebezpieczeństwie.

Niemiec zgodził się przekazać pieniądze wyłącznie jemu. Dla

zdobycia nawet stu dolarów strzelano w Rydze bez skrupułów.

Porachunki mafijne i zabójstwa były wtedy gwarantowanymi

newsami w codziennych mediach. Kiedy szczęśliwie wyleciał

26

z pieniędzmi samolotem Lufthansy z Frankfurtu, wiedział, że o oficjalnym zgłoszeniu dewiz na lotnisku w Rydze nawet nie

ma mowy. Bo skonfiskują je od razu pod byle pretekstem, albo,

co nie mniej prawdopodobne, dadzą cynk i zostanie ostrzelany

przez nieznanych sprawców w drodze z lotniska do miasta.

Z duszą na ramieniu łotewskim celnikom niczego do oclenia

nie zgłosił i. . przeszedł granicę. Gdy wszedł na teren dworca lotniczego, dostrzegł natychmiast współpracownika, który blady jak ściana, pytająco kiwnął mu głową:

– W porządku?!

Przyjechał po Valdisa samochodem i było widać, że

bardzo się boi. Rozglądał się niepewnie dookoła i gdy szli do

samochodu, ciągle przyspieszał kroku. Valdis odniósł wraże-

nie, że w jego oczach wszyscy wokół stanowili zagrożenie.

W końcu i jemu udzielił się jego stan. Popędzili do miasta tak szybko, jak się dało.

Transakcja gotówkowa nastąpiła jeszcze raz, ale odbyła

się w innych okolicznościach i inną trasą. Po kilku miesiącach cios kontynuacji regałowego biznesu został zadany z najmniej

spodziewanej strony – przez niemieckiego odbiorcę. Najpierw

celowo odwołał trzy kolejne zamówienia i góra regałów wy-

pełniła wszystkie wolne przestrzenie zakładu. Następnie w ta-

jemnicy przyleciał do Rygi, spotkał się z dyrektorem fabryki

i podpisał z nim kontrakt z pominięciem firmy Valdisa. Była

to perfidna zdrada i złamanie zasady gentlemen’s agreement.

Tyle starań, zaangażowanych środków, biznesowy blef, ryzyko

i porażka. Tak bywa w biznesie i remedium na to nie ma.

27

W OBJĘCIACH TEMIDY

Z wokandy

Pan Zbigniew zdecydował się złożyć na ręce prezesa sądu

wniosek o przyjęcie w poczet biegłych. Dyplom i udokumen-

towane doświadczenie zawodowe uznano za wystarczające –

mianowano go biegłym sądowym. Dziedzina – budownictwo,

specjalność: rozliczanie robót budowlanych. Na przestrzeni

wielu lat pracy dla sądu ustanawiano go biegłym w około

osiemdziesięciu sprawach.

Pierwsze rozprawy wywoływały w nim niesamowity stres.

Jak należało zachować się w roli biegłego na sali sądowej,

znając arkana prawa w mniejszym stopniu niż adwokaci – peł-

nomocnicy zajadle walczących ze sobą stron? Po roku nabrał

doświadczenia i nieco pewności siebie. Po otrzymaniu akt od

sądu należało dokonać szybkiej oceny, czy w danej sprawie

jest w stanie sobie poradzić.

Każda, niemile widziana przez sąd, rezygnacja biegłego

z wykonania opinii musiała być sensownie uzasadniona. Od-

mowa uzasadnienia mogła spowodować jego ukaranie. Sąd

formułując w swoim postanowieniu przedmiot opinii, podawał

treść pytań, na które biegły miał obowiązek odpowiedzieć. Se-

kretarki wydziałów różnych sądów telefonicznie pytające o jego zgodę na podjęcie się sporządzenia opinii, zazwyczaj nie były

w stanie sprecyzować, co właściwie ma być jej przedmiotem.

28

Goniec sądowy lub poczta dostarczały akta do domu. Wy-jątkiem były sytuacje, gdy akta liczyły wiele tomów i należało je samodzielnie odebrać. Przeczytawszy w tempie ekspresowym

akta przysłane przez sąd (co najmniej dwukrotnie – a teczki

zawierały często po kilkaset stron) i znając treść pytań, które sąd zadał biegłemu, pan Zbigniew już był zorientowany, czy

będzie w stanie rzetelnie na nie odpowiedzieć. Jeśli uznał, że nawet dodatkowe czynności biegłego mogą nie pomóc w sporządzeniu opinii, musiał niezwłocznie odwieźć akta do sądu

i zwrócić je właściwemu wydziałowi z pisemnym wyjaśnieniem.

Opinie dotyczyły sporów budowlanych, do których do-

szło na terenie Warszawy i sąsiednich miejscowości. Przy

dokonywaniu ich selekcji z reguły rozsądek, wiedza i intuicja

go nie zawodziły. Największym źródłem zakłóceń podczas

podejmowania decyzji o podjęciu się wykonania opinii był

towarzyszący panu Zbigniewowi chroniczny brak gotówki.

Ten prozaiczny aspekt spowodował, że podjął się niepotrzebnie

kilku skomplikowanych i ciągnących się latami spraw.

Bywało, że z pozoru proste zadania stawały się gehenną –

najczęściej z czysto ludzkich przyczyn. Chodzi tu o napastliwe zachowanie stron, i co najgorsze, obojętność, a nawet niechęć

sędziów prowadzących.

Szczególnie stawanie przed sądami cywilnymi, w któ-

rych co najmniej jedną ze stron była osoba fizyczna, wiązało

się z podwójnym ryzykiem. Poszkodowane osoby – zwykle

nieznające pogmatwanych przepisów prawa – były całkiem

zagubione i zestresowane. Zarówno na sali, jak i poza nią – np.

na korytarzu sądowym, nie mogąc się opanować, próbowały

29

przed (!) i po rozprawie udowadniać swe racje biegłemu. To niekonwencjonalne zachowanie i rozgardiasz przenosiły się

często na salę sądową. I musiał się z nimi zmierzyć sędzia.

W sprawach o przestępstwo, o których opowiadali znajomi

pana Zbigniewa, bywało jeszcze gorzej. Sędzina w warszaw-

skim sądzie cywilnym po raz kolejny prowadziła sprawę tego

samego menela notorycznie naruszającego prawo. Podejrzany,

wchodząc na salę, na jej widok zawołał:

– No nie, to znowu ty, ty stara k...?! Jeszcze żyjesz?

Powstało zamieszanie, a sędzina z pomocą protokolantki

wezwała strażników. Tymczasem oskarżony w ogóle nie za-

reagował na jej uwagi i śmiało kontynuował:

– Odp. . się od niewinnego człowieka! Uwzięłaś się chyba

na mnie, zdziro stara!

I co? Po prostu nic. Wysoki Sąd jest bezbronny wobec

tego typu agresji. Oskarżony – wyrzutek społeczeństwa, pijak

i drobny złodziejaszek, nie marzył o niczym innym, jak o po-

wrocie do celi. Kilka miesięcy na wolności ledwo przetrwał.

Z zimą nie ma żartów! Jego najlepszy kumpel właśnie zamarzł

w piwnicy opuszczonego domu.

Na koniec burzliwej rozprawy, po krótkiej przerwie,

sędzina ogłosiła wyrok:

„. . i skazuje oskarżonego. . na rok pozbawienia wolności.

Karę odbędzie w...”

– Chyba z tobą! – zawołał oskarżony, przerywając od-

czytywanie wyroku. Ale na jego twarzy wcale nie było widać

rozpaczy. Wręcz przeciwnie – ulgę, bo właśnie skończyła się

troska o dalszy byt.

30

Podstawowym problemem utrudniającym rzetelną ocenę przez sąd opini pana Zbigniewa był brak wiedzy i rutyny sędziów w rozpatrywaniu kwestii prawno-technicznych. O ile kanony

postępowania rozwodowego, spadkowego, etc. sędziowie mieli

opanowane, o tyle niuanse prawa budowlanego i technologie

budownictwa stanowiły wyzwanie, któremu bardzo często nie

potrafili sprostać. W ostatnich latach pojawiło się wiele nowych typów umów, np. powiernictwa inwestycyjnego, formuła „za-projektuj i zbuduj”, a paragrafów Prawa zamówień publicznych

przybywało w postępie niemal geometrycznym. Źródeł, biblio-

grafii i wyroków w wielu tematach jeszcze nie było.

Nic więc dziwnego, że gdy obie strony procesów bezkarnie

i bez podstaw atakowały opinie pana Zbigniewa, zdezoriento-

wany sąd nie stawał w jego obronie. Bezbronny pan Zbigniew

nie raz padł ofiarą nieżyczliwości i samego sądu.

Zachowanie sędziów bywało zaskakujące. Pewnego razu,

na sali, usłyszał pod swoim adresem, ku uciesze zwaśnionych

stron, taką tyradę sędziny M.:

– Rachunek wystawiony przez biegłego jest oburzająco

wysoki. Mój mąż też jest biegłym z dziedziny budownictwa.

Gdy zobaczył ten rachunek, powiedział mi, że taką opinię można napisać w dziesięć godzin, a nie sześćdziesiąt pięć, jak podał

w karcie rozliczeniowej biegły. A ja mężowi wierzę, bo on jest fachowcem i zna się na budownictwie. Co to za godziny na

zapoznanie się z literaturą fachową? Mąż powiedział mi, że to

jest w ogóle niepotrzebne, a dla sądu chyba pracują cwaniacy!

– Na napisanie opini biegły potrzebował tyle godzin?! a po

co biegły wpisał koszty papieru, oprawy, kopiowania? Co to

31

jest? To można w każdym biurze za darmo zrobić, oczywiście jak się gdzieś pracuje! A pan biegły gdzieś przecież pracuje,

prawda?!

– Był pan na wizji lokalnej cztery godziny i co pan tam

oglądał przez tak długi czas?! Biedne te moje koleżanki, nie

mają takiego męża jak mój! Któż im doradzi?! Dają się oszu-

kiwać, godząc się na astronomiczne rachunki biegłych!!!

– Informuję biegłego – kontynuowała sędzina – że Wysoki

Sąd. . czy pani protokolantka protokołuje?! Dlaczego pani nie

protokołuje?! Każde moje słowo jest ważne!. .Wysoki Sąd

uznaje rachunek biegłego w wysokości pięćdziesięciu procent

kwoty rachunku i postanawia zobowiązać strony do wpłaty na

konto sądu po czterysta pięćdziesiąt złotych tytułem pokrycia

kosztów sporządzenia opinii...

A to cholerne babsko, pomyślał pan Zbigniew. Jego

rachunek za opinię sporządzaną przez ponad dwa miesiące

wynosił zaledwie tysiąc osiemset złotych!

Kiedy później z tego samego wydziału sądu zadzwoniono

do niego w sprawie wzięcia do wykonania następnych opinii,

mówił jak automat:

– Niestety, jestem obecnie bardzo zajęty, wykonuję aż

trzy opinie dla innych sądów – (wtedy, z uwagi na słabą in-

formatyzację, było to nie do sprawdzenia) i zaraz dodawał:

– A przepraszam, który sędzia prowadzi tą sprawę?

Na informację, że pani sędzina M., uzupełniał swą wy-

powiedź z szyderczym zadowoleniem:

– A nie mówiłem pani, że jestem bardzo zajęty?

32

W odpowiedzi z drugiej strony słuchawki najczęściej słyszał

śmiech sekretarki wydziału sądu. Sędzina M. była z pewnością

powszechnie „lubiana” – jak widać, nie tylko przez niego.

Przed oczami pana Zbigniewa przewinęła się cała menaże-

ria budowlańców i prawników – czasem skrajnie bezczelnych

cwaniaków. Firmy – rekiny rynku budowlanego – uzbrojone

były w zastępy radców prawnych, działających według swoich

utartych „zasad”. Czyli schematów, które były ślizganiem się

po krawędzi prawa.

Świetnym przykładem, z którym zetknął się pan Zbigniew,

było wygrywanie przez firmy przetargów bardzo niską ceną, by

na koniec realizacji wystąpić z cywilnym roszczeniem wobec

inwestora z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

Hm... Tak to jest z sądami – nigdy nie wiesz, co cię

czeka. I wszystko jedno czy jesteś w procesie powodem,

pozwanym czy biegłym. Wchodzisz na salę rozpraw jako

biegły, a czasem w toku rozprawy masz odczucie, że jesteś

głównym oskarżonym.

Ciekawe i bardzo dziwne zarazem jest to, że po obronie

swojej opinii na dwóch, czasem trzech rozprawach rola bie-

głego się kończy. Jaki był wyrok w sprawie – nigdy się nie

dowiaduje. Nie wie, czy i w jaki sposób jego opinia zaważyła

na decyzji sądu.

Ba, nie wie nawet, czy po jego opini były sporządzane inne

opinie i jak długo trwał cały proces. Jest całkowicie pozbawiony dostępu do akt – przestał być biegłym w konkretnej sprawie.

To trochę tak, jakby chirurga pozbawiono wszelkiego kontak-

tu z operowanymi przez niego pacjentami – przez co nie wie,

33

jakim naprawdę jest lekarzem. I spekuluje w swojej głowie, ile lat i w jakiej kondycji przeżyje jego klient. Biegły w dalszym toku procesu sądowego staje się persona non grata. Nikogo nie

interesuje jego ambicja i własna potrzeba dokonania samooceny, a także obiektywna weryfikacja jego wieloletniej pracy.

Nie ma co się dziwić reakcji pana Zbigniewa, gdy na jednej

z rozpraw bezlitośnie obrażali go agresywni prawnicy powoda

i pozwanego, przy biernej, ba, nawet aprobującej postawie sędziny.

Był bliski załamania nerwowego, gdy zadzwonił jego nie-

wyłączony na czas rozprawy telefon. Sędzina już, już, chciała

go upomnieć, jednak pan Zbigniew odebrał połączenie i rzekł:

– A cześć – i najspokojniej w świecie słuchał długiej wy-

powiedzi swojego rozmówcy, potakując mu ochoczo i dodając:

– I miałeś rację! – śmiejąc się przy tym głośno. Adwokaci

zgodnie zgłosili protest, a sędzina, przekrzykując ich głosy,

nakazała biegłemu telefon wyłączyć. Niezrażony pan Zbigniew

kontynuował rozmowę:

– Wiesz co, tu gdzie jestem, panuje jakiś zgiełk, słabo cię

słyszę, poczekaj, przejdę w spokojniejsze miejsce – po czym

wyszedł na korytarz sądowy, dokładnie zamykając za sobą drzwi.

I co było dalej? Epilog zdarzenia przyniósł niespodzian-

kę. Gdy skończył rozmowę i nie spodziewając się niczego

przyjemnego, powrócił na salę rozpraw, dowiedział się, że

sędzina właśnie postanowiła o natychmiastowym wyłączeniu

go ze sprawy i... rozliczeniu należności za wykonaną opinię.

Cóż mogło go lepszego spotkać?! Wychodząc z sali, usłyszał

przekrzykujących się prawników. Boże, co za ulga, westchnął,

myśląc z wdzięcznością o twórcach telefonu komórkowego.

34

Prokurator

Warszawski prokurator miał kilka słabości. Lubił spotkania

z kolegami, z którymi przy brydżu spędzał całe noce, nierzadko przy alkoholu i w towarzystwie miłych pań. Na wdzięki pięknych kobiet nigdy nie pozostawał obojętny. Przystojny, pełen

humoru i energii, miał wielu przyjaciół. Przez blisko dziesięć lat pełnił funkcję pierwszego prokuratora, nadzorującego przestępstwa kryminalne. Podczas służby niemal nie było dnia bez

ciężkich przestępstw, zmasakrowanych ciał i innych różnego

rodzaju rodzaju nieszczęść. Stolica, jak magnes, przyciąga

wszystkich, nie tylko tych dobrych. Nie ma się co dziwić,

że w dni wolne, bo takie czasem miewał, szukał odprężenia

i rozrywki w gronie osób, które lubił.

Na przeszkodzie temu stała, jak zawsze, jego własna żona.

Nie mogła znieść jego wieczornych eskapad. Sama niepracu-

jąca domatorka, spędzała czas na zakupach, gotowaniu, przed

telewizorem i z książką w ręku. Bary, restauracje i kawiarnie

były miejscami, które odwiedzała niechętnie. Prokurator znał jej zwyczaje i wrogi stosunek do towarzystwa, z którym zwykł się

spotykać. Jednak musiał mieć jakąś rozrywkę. Żona stwarzała

w domu ciężką atmosferę przez bardzo krytyczny stosunek do

ludzi i świata.

– Co mam zrobić? – rozważał prokurator – by nie omi-

nęły mnie karty z przyjaciółmi, fajne rozmowy przy piwku

i wódeczce?

35

Składanie żonie propozycji wspólnego wyjścia nie mia-

ło szans powodzenia. W ich wyniku najczęściej zostawał

w domu, a znajomi mieli do niego żal z powodu zmarnowane-

go wieczoru. Zresztą, po co było jej cokolwiek proponować,

gdy potrafiła jednym słowem zabić nawet najwspanialszą

atmosferę. Sama oficjalna i zasadnicza, za brak takowych

cech nieustannie go strofowała. Jego nagłych wyjść z domu

nienawidziła i nie tolerowała.

Prokurator wziął się więc na sposób. Opracował bezbłędną

metodę, by móc wieczorem bezkarnie wyjść i przy tym nie

dać żonie szansy jakiegokolwiek sprzeciwu, unikając zarazem

podejrzeń. Planując popołudniową bibkę, już dzień wcześniej

sprawdzał, który spośród policjantów pełni dyżur następnego

wieczoru. Znał wszystkich i... wszyscy jego znali.

Z zaprzyjaźnionym policjantem, dyżurującym następnego

dnia w radiowozie w rejonie miejsca zamieszkania prokuratora,

umawiał się tak:

– Zadzwonisz do mnie, do domu, o godzinie osiemnastej

– tu masz numer domowego telefonu. Ja nie będę odbierać –

słuchawkę podniesie żona. Pamiętaj, że dzwonisz służbowo

w bardzo ważnej sprawie – tak jej powiedz, a jeśli będzie się

ociągać z oddaniem mi słuchawki, możesz dodać, że wprawdzie

procedura nie pozwala informować o przestępstwie, ale masz

rozkaz zabrać mnie natychmiast, gdyż popełniono zabójstwo

na Pradze i – z rozkazu komendanta – nikt poza panem proku-

ratorem nie może poprowadzić śledztwa. Zrozumiałeś? Aha,

masz o osiemnastej stać już pod moim domem i czekać na mnie.

36

– Tak jest, panie prokuratorze – mówił zwykle policjant

– zadzwonię z wiadomością, że wydarzyło się przestępstwo

i radiowóz czeka na pana prokuratora na dole.

Następnego dnia prokurator, będąc już w domu po godzinie

siedemnastej, przebierał się w sportowy dres i siadał wygodnie w fotelu z gazetką, rzucając do żony mimochodem:

– Wiesz, jak to dobrze wreszcie odpocząć, dzień był par-

szywy, zrób herbatkę, proszę. Nie ma to jak w domu.

I tak, popijając herbatkę, czekał cierpliwie na umówiony

telefon. Kiedy mijała osiemnasta, a telefon wciąż milczał –

myślał:

– Cholera, na nikim już nie można polegać.

System jednak prawie nigdy nie zawodził. Doczekawszy

się dzwonka telefonu, prokurator mówił:

– Odbierz kochanie, sprawdź, kto nam zakłóca spokój!

Zirytowana żona podnosiła słuchawkę i słyszała:

– Tu sierżant M., proszę pilnie do telefonu pana proku-

ratora!

– Jest zajęty – mówiła żona – a o co chodzi?!

– Komendant pilnie wzywa pana prokuratora na miejsce

zbrodni – mówił sierżant.

– Chwileczkę – mówiła żona i z wściekłością oddawała

słuchawkę mężowi. Ten na to ze stoickim spokojem:

– Że też nie dają mi spokoju nawet w domu – słucham?!

Po chwili rozmowy z policjantem wyjaśnił żonie, że musi

jechać na miejsce okrutnego przestępstwa. Powoli, z wyraźną

niechęcią, przebierał się i wzbudzając jej współczucie, wy-

chodził. A już na dole, przed domem, ochrzaniał sierżanta za

37

spóźnienie. Kazał się zawieźć na miejsce spotkania ustalone

z przyjaciółmi. Metoda prokuratora działała bez zarzutu. Wy-

jeżdżał do zbrodni, pożarów, ofiar napadów i wojny gangów

– nie zawodząc czekających na niego przyjaciół.

Zdarzało się czasem, że musiał wybrnąć z opresji, gdy

żona następnego dnia stwierdzała:

– Wiesz, w gazetach nic o tej zbrodni nie było?

– Moja droga, nie dziw się – mówił prokurator – utajni-

liśmy wszystko dla dobra śledztwa.

Innym razem, gdy przypadkiem znaleźli się w okolicy

wielkiego pożaru, do którego prokurator był wzywany przed

miesiącem, żona mówiła:

– Nic tu nie widzę, jakby wcale nie było żadnego pożaru?

– Ależ kochanie, był, ale nie tak wielki jak początkowo

myśleliśmy, palił się las za tymi domami, stąd tego miejsca

nie widać.

– Aha – mówiła żona, i. . miała jeszcze spytać o okoliczno-

ści tego pożaru, ale zrezygnowała. Jej myśli już zaprzątnęła lista ważnych zakupów – auto wjeżdżało na parking przy markecie.

38

W DRODZE I U CELU

Magiczna leśniczówka

Gdy przyjaciele mówią ci: znamy takie miejsce, gdzie

nie dość, że jest pięknie, atmosfera fantastyczna, super żarcie, niezwykli ludzie, słowem bajka! – to nie zastanawiaj się, tylko tam jedź. To opowiadanie o magicznej leśniczówce jest naj-szczerszą prawdą. Od czasu pierwszego pobytu Jacek wraca

tam często od wielu, wielu lat. Kocha to miejsce. Jest tam do

dziś wszystko to, czego oczekujemy od przyrody.

Piękny szlak wodny z Piszu przez jezioro Roś do Śniardw,

dzikie lasy, i na tej trasie dość duże jezioro Kocioł.

Ale – od początku. Leśniczówkę w Lisich Jamach piskie

nadleśnictwo powierzyło panu Kazimierzowi. Domostwo

pana leśniczego znajdowało się nad jeziorem Kocioł – ale

od zawsze nazywano je Kociołkiem. Jezioro to, o owalnym

kształcie i powierzchni blisko trzystu hektarów, położone

jest dwanaście kilometrów na północ od Piszu. Od strony

północnej znajduje się wieś Kociołek Szlachecki. Od południa

wpływa do jeziora rzeczka Wilkus – część szlaku kajakowe-

go Roś–Śniardwy. Od północy jeziora płynie ku Śniardwom

rzeczka Białoławka. Brzegi jeziora są płaskie, tylko po stronie zachodniej wysokie i strome. Głębokość wynosi około trzydziestu metrów. Piaszczyste i miejscami muliste dno skrywa wiele

tajemnic: pociski, niewybuchy i jak głosi legenda – samolot

myśliwski. Jest to możliwe, bo sąsiedztwo jeziora stanowi

39

poligon wojskowy w Orzyszu i miejsce, w którym w okresie drugiej wojny światowej znajdowało się niemieckie lotnisko

wojskowe Luftwaffe.

Zabudowania gospodarcze nad Kociołkiem i leśniczówkę

rozdziela droga Pisz–Giżycko. I dystans dwóch kilometrów.

Był rok 1962, gdy dwunastoletni Jacek przyjechał z rodzi-

cami do Lisich Jam. Leśniczówka przypominała mały dworek

z kolumnami i gankiem. Obok, po obu stronach podwórza,

były: stajnia, obora i stodoła – murowane z kamienia i cegły.

Takiego miejsca się nie zapomina. Zabudowania otaczały

piękne, dzikie lasy Puszczy Piskiej, a teren wokół był malow-

niczo pofałdowany. Matecznik, pomyślał Jacek, wspominając

fragment Pana Tadeusza. Pełne uroku leśne dróżki prowadziły w różnych kierunkach.

Leśniczy, pan Kazimierz, pochodził z Ełku. Jego rodzina

– żona, córka i dwóch synów przebywali najczęściej w domo-

stwie nad jeziorem, zaś on sam – w leśniczówce. Gdy siedzieli

z Jackiem na ganku, leśniczy opowiadał:

– Chciałem, by któryś syn przejął po mnie gospodarstwo

i leśnictwo, ale żaden nie chciał. . Taaaakie sprawy. . Do miasta ich ciągnęło. Córka najdłużej została, ale i ona uciekła. Lasu pilnuję, bo złodziejaszków wielu się kręci, chętnych, aby

wywieźć gotową, pociętą pryzmę drewna. A ja robotnikom

leśnym płacę i rozliczać się muszę.

. . Taaakie sprawy. . Jak chcecie, złowimy sielawę i usma-

żymy na obiad. A wiesz chłopcze, sielawa to dobra ryba.

Głęboko chodzi. A nasz Kociołek głębszy jest niż mówią.

Jest miejsce, gdzie rzuciliśmy sieć na głębię, to na 50 metrów 40

zeszła – dłuższej nie mieliśmy. Smaczna ta sielawa, stadami chodzi. Czasem niewiele złowimy, a nieraz sporo. Teraz jakby mniej jej było, choć woda czysta. Tam, po drugiej stronie,

w Kociołku Szlacheckim pegeer jest i limity na rybę mają. I co, myślisz, że ich przestrzegają? A gdzie tam, łowią ile wlezie

i to w czasie tarła. Łobuzerka i tyle...

... Taaakie sprawy... A do Lisich Jam przyjeżdżał na

polowania sam Łowczy III Rzeszy, marszałek Rzeszy do-

wódca hitlerowskiego lotnictwa Hermann Göring. Gdzieś

tu, na trasie kolejowej Pisz–Orzysz, przystawał jego słynny

pociąg sztabowy „Azja” relacji Szeroki Bór–Gołdap–Romin-

ty. . Taaakie sprawy. .

Pan Kazimierz nie był szczególnie rozmowny, nigdy nie

zdradzał swoich leśnych tajemnic. Zawsze chodził w zielonym

mundurze, czapce z daszkiem, gumiakach, ze strzelbą prze-

wieszoną przez ramię. Jedno oko miał za mgłą – z pewnością

na nie nie widział. Czasem, o zmierzchu, słychać było w lesie

wystrzały i następowała głucha cisza. A następnego dnia była

dziczyzna na kolację. Więc mimochodem pytali:

– To pan strzelał wczoraj? Dwa wystrzały były!

A on kręcił głową:

– ... Taaakie sprawy... Nie ja, może ktoś kłusował. Ja nic

nie słyszałem. Wczoraj nad jeziorem byłem.

Szczerbińscy, przyjaciele rodziców, przyjechali z synem.

Jak wszyscy goście leśniczówki z pasją grali w karty i zdrowo

popijali. Kawały sypały się jak z rękawa. Ania Szczerbińska

z rana przed śniadaniem odprawiała swój rytuał: kawka z pa-

pierosem. Trzeba umieć tak trzymać papierosa, elegancko

41

i z nieskrywaną miłością. Była sympatyczną brunetką. Początek lipca, piękna słoneczna pogoda. Zapach lasu wszechotaczają-

cego leśniczówkę zapadał gdzieś głęboko. Wieczorem usypiał

jak narkotyk, po którym nad ranem wciąż kręciło się w głowie.

Szczerbińscy czekali na przyjazd córki Julii, która skoń-

czyła osiemnaście lat i właśnie zdawała na AWF. Często dzwo-

nili do Warszawy, pytając o przebieg egzaminów. Telefon na

korbkę stał na dole w leśniczówce i łączył nas ze światem przez nadleśnictwo w Piszu, potem przez pocztę. Ale dodzwonienie

się gdziekolwiek graniczyło z cudem.

Kiedy po udanych egzaminach Julia przyjechała do Lisich

Jam, Jacek wpadł w zachwyt. Brunetka, kręcone czarne włosy,

zgrabna, z efektownym biustem, dołeczkami w policzkach

i fantastycznie ciepłym, ujmującym uśmiechem. Była weso-

ła, pogodna i zawsze uśmiechnięta. Sprawiła, że chodził jak

oszołomiony. W jednej chwili przestało istnieć wokół niego

wszystko, nawet przyroda. Pragnął być jak najbliżej niej, słu-

chać jak mówi, jak się śmieje i patrzeć jak się porusza. Ideał.

Ogarnęło go szalone uczucie pierwszej miłości – i pewność,

że dla niej zrobiłby wszystko. Jeszcze nie był licealistą, a ona już studentką, ale czy to miało jakieś znaczenie?

Po kilku dniach skrywanych emocji postanowił dać Julii

jakiś sygnał – pokazać, jak wiele dla niego znaczy. Zapropono-

wał przejażdżkę po lesie – dwukółka była akurat zaprzężona,

a koń z wolna skubał resztki trawy rosnącej na podwórzu.

Zgodziła się! Omal nie zemdlał ze szczęścia, gdy ujął lejce,

a Julia usiadła obok niego.

42

Ruszyli drogą leśną na północ w stronę Zdor. Wziął ją za rękę, mówiąc, by się nie bała, bo pojadą szybciej. Użył kilka

razy bata i dwukółka pognała po dukcie. W głowie mu szumiało,

tak pragnął jej powiedzieć lub choćby dać do zrozumienia, że

jest najpiękniejsza na świecie.

Jednak zamiast użyć słów, umiał tylko gnać dwukółką,

coraz szybciej i szybciej. Julia chwyciła go za rękę i poprosi-

ła by zwolnił, ale koń pędził już tak szybko, że nie umiał go

powstrzymać. Na nierównościach podskakiwali wysoko na

ławce, pomagając sobie, by nie wypaść. Bez rezultatu wciąż

ściągał lejce – koń wpadł w dziki i niekontrolowany galop.

Jacek miał już tylko jedno w głowie – zatrzymać dwukółkę,

aby Julii nic się nie stało.

Na zakręcie prawe koło trafiło na sterczący, wysoko obcięty

pień. Wylecieli z siedzeń w górę, tracąc równowagę. Jakoś

udało im się nie wypaść na drogę. Szarpnięcie było tak silne,

że koń zwolnił. Zawrócili. Później milczeli, a Jacek ukrad-

kiem zerkał na Julię, czy nie ma do niego żalu z powodu tej

wariackiej gonitwy. Gdy stanęli przed leśniczówką, spojrzała

mu w oczy i z lekkim uśmieszkiem powiedziała:

– Jacek, było fajnie. Dziękuję.

Pomyślał, że domyśliła się, co było przyczyną jego szalonej

jazdy. Cóż miała powiedzieć – dla niej był jeszcze dzieckiem.

A ona świeżo upieczoną studentką i dziewczyną, która właśnie

stawała się kobietą. Podczas opalania czy na łódce zdarzało się, że kładła rękę na jego ramieniu – umierał ze szczęścia! Robili częste wypady w puszczę – czyli wychodzili za ogrodzenie

leśniczówki. Dziki wyryły ogromne leża w pobliskim mokradle,

43

a na pole przy domu codziennie podchodziły jelenie i łosie.

W leśnych jarach i zagłębieniach, w mokradłach, oglądali

ślady racic lochy, odyńca i warchlaków, odciśnięte w zrytych

błotniskach i trawie. Wokół leżały połamane krzewy i gałęzie.

Gęste krzaki, ogromne liście paproci, gęsty las mieszany, sta-

nowiły doskonałe miejsca na barłogi albo legowiska błotne.

Wieczorem słyszeli ryki i złowróżebne, przeciągłe wycia.

Starał się nie odstępować Julii na krok. Czas upływał na

spacerach, jeździe na rowerach, pływaniu w jeziorze, łowie-

niu ryb na wędkę, zbieraniu grzybów i jagód. Rodzice grali

w brydża. Nie mógł się napatrzeć na Julię, a ona z pewnością

dostrzegła jego platoniczne uwielbienie.

Tymczasem ojciec Jacka nie miał takich problemów. Julia

spodobała mu się nie mniej niż synowi. Lekko szpakowaty,

wysportowany, były komandos, lat trzydzieści osiem, bardzo

szarmancki, zrobił na Julii wrażenie. Oboje znikali niepostrze-

żenie w lesie na dłuższe chwile, co w końcu wzbudziło niepokój jej rodziców i Jacka. Dotarły do niego strzępki słów, gdy ojciec Julii – przyjaciel i rówieśnik jego taty – w ostrych słowach

wyrażał swe oburzenie. Spostrzegł, że jego mama, która miała

wówczas zaledwie trzydzieści dwa lata i wdziękiem wcale nie

ustępowała Julii, zaskoczona niezwykłą dla niej sytuacją, też

prawiła ojcu wymówki.

W ogniu i zgiełku wieczornych kolacji, suto zakrapianych

alkoholem, gdzieś się sprawa rozmyła, albo też leśni space-

rowicze stali się ostrożniejsi. Magia leśniczówki Lisie Jamy

tkwiła w niepowtarzalnej atmosferze tego miejsca i całej okolicy Śniardw. Do bywalców Lisich Jam na weekendy i na dłużej

44

dojeżdżali członkowie rodzin i znajomi. Z braku przestrzeni

miejsca do spania przygotowywano w całej leśniczówce, gdzie

się dało, w biurze, na klatce schodowej, na rozgrzanym pod-

daszu, nawet przy schodach. Na czas pobytu w leśniczówce

wszyscy stanowili jedną wielką rodzinę.

A co z uczuciami ojca i syna? Prawdziwa bomba wybuchła

późną jesienią, gdy wyszło na jaw, że ojciec Jacka regularnie

spotyka się z Julią. Mieszkała z rodzicami niedaleko domu

Jacka, nie więcej niż piętnascie minut piechotą. W końcu

doszło do wielkiej awantury i sprawa po paru miesiącach uci-

chła. Jackowi żal było Julii i mamy. A do ojca poczuł niechęć, pomieszaną z nutą zazdrości.

Skomentujmy te wydarzenia słowami pożyczonymi od

leśniczego – pana Kazimierza:

– ... Taaakie sprawy... proszę państwa!

45

Emocje nie tylko artystyczne

W 1985 roku, podczas rozmowy ze swoim serdecznym

przyjacielem, ryskim architektem Janisem Pipursem stwierdził,

że chciałby mieć jakąś szczególną pamiątkę z pobytu w Rydze.

Janis po krótkim namyśle zaproponował, by odwiedzili mał-

żeństwo wykładowców Łotewskiej Akademii Sztuk Pięknych,

z którymi on i Lielda serdecznie się przyjaźnią. Państwo Bu-

manis zaprosili ich do siebie, do pracowni na ryskim Starym

Mieście. Podczas miłego spotkania dowiedział się, że Aija,

pani domu, często wystawia swoje prace za granicą. Ostatnio

miała duży wernisaż w Japonii.

Umówili się, że treść obrazu będzie niespodzianką i nama-

luje go Arvids Bumanis. Niespodzianką była również cena, którą ustalono na pięćset rubli, nie zostawiając pola do negocjacji.

Były to dwie dobre ryskie pensje, czyli dość dużo. Rok później zadzwonił Janis z informacją, że Arvids zaprasza na kolację

i po odbiór obrazu. Podczas kolacji poszli do pracowni i wtedy Arvids odsłonił obraz stojący na sztaludze. O piękniejszej pa-miątce z Rygi trudno nawet marzyć. Obraz olejny o wymiarach

80 x 73 cm zrobił na wszystkich duże wrażenie.

Namalowany na płótnie, pozostawiony w oryginalnym,

czarnym blejtramie, zatytułowany był Riga Jaunsaunies.

Jego treść stanowią motywy społeczno-historyczne na tle

starej architektury miasta. Historię Rygi tworzyli bowiem nie

tylko rdzenni Łotysze. Ziemia Kurlandi była we władaniu kilku państw, co wywarło wpływ na jej kulturę, architekturę i język.

46

Obraz pokazuje akcenty szwedzkie, rosyjskie, niemieckie i polskie. Statki cumujące przy starej przeprawie mają

bandery wielu krajów. W dolnej części obrazu znajdują się

udane scenki rodzajowe: przejeżdżający na koniu kupiec,

przekupki i kupujące, z których jedna trzyma w ręku rybę.

Obok stoi mężczyzna – najprawdopodobniej, sądząc po stro-

ju – duchowny. W dolnej części obrazu dwaj chłopcy grają

na skrzypcach i flecie. Na prawym skraju obrazu stoi czule

żegnająca się para. Pies, siedzący na brzegu, jest świadkiem

toczących się wydarzeń. Żołnierz strzeże przeprawy przez rzekę Dźwinę, prowadzącą do centrum Vecrigi, czyli Starego Miasta.

Na drugim brzegu widać mury Ryskiego Zamku, kościoła

Świętego Ekaba (Jakuba), małego kościółka katolickiego,

katedry Domskiej z 1200 roku oraz wysoką wieżę kościoła

Św. Piotra. Obraz wiernie pokazuje zabudowę z przełomu

XV i XVI wieku. Przez 40 lat władzę w Rydze i Inflantach

sprawowali Polacy – od 1580 do 1620 roku. W dolnym rogu

obrazu widnieją inicjały jego autora: AB. Arvids Bumanis.

Później z przykrością dowiedział się, że nie spotka się już

z Arvidsem. Zmarł 10 lat po ich ostatnim spotkaniu. W an-

tykwariatach można spotkać jego książkę o sztuce malarstwa

napisaną w 1986 roku pt. Ka naksno celavirs wydaną przez ryskie wydawnictwo Liesma. Obraz namalowany dla niego

wisiał przez kilka lat w mieszkaniu w Rydze.

W 1991 roku postanowił przywieźć obraz do Polski.

Z wszelkimi dziełami sztuki i zabytkowymi przedmiotami, jak

wiadomo, nie jest łatwo oficjalnie przekraczać granicę. A jak

robi się to nieoficjalnie, trzeba liczyć się z ewentualnością ich 47

konfiskaty przez służby celne. Z mienia przesiedleńczego, gdy jego kontener wyjeżdżał z Rygi pięć lat wcześniej, celnik wy-grzebał stary rosyjski samowar z Tuły – prezent od kolegów

z współpracujących firm. Nigdy go już nie zobaczył. Taka

przykrość pozostaje na zawsze w pamięci.

Przed wyjazdem kupił jeszcze dwa nieduże współczesne

obrazy, jeden z bajkowym widokiem wybrzeża Krymu, dru-

gi – pejzażem brzegu morskiego. Razem ze Starą Rygą były więc trzy. Był piątek, a wyjazd samochodem zaplanował na

sobotę rano. Pojechał z obrazami do Ministerstwa Kultury Ło-

twy by wypełnić druk i uzyskać zgodę na wywiezienie sztuki

współczesnej. Drzwi ministerstwa zastał zamknięte. Niewielka

karteczka informowała: W piątki nieczynne. W czasie przemian

ustrojowych nie takie rzeczy się tam działy. Po latach tak bardzo chciał wreszcie zabrać obrazy do Polski, że wbrew zdrowemu

rozsądkowi zdecydował: zabieram je, trudno, będzie co ma być.

Rano zapakował je najlepiej jak umiał i schował w ba-

gażniku samochodu, najgłębiej jak się dało. Jazda do granicy

łotewsko-litewskiej nie trwała długo, chyba ze dwie godziny.

W tamtym czasie na granicach Łotwy działy się prawdziwe

cuda. Nowo powstałe państwo nie miało środków i doświad-

czenia, by zapewnić normalną odprawę. Zresztą co to znaczy:

normalną?! Nawet nie zdążono jeszcze uchwalić nowych

przepisów celnych, a radzieckie już nie obowiązywały. Ło-

tewscy urzędnicy celni i wojskowi stosowali własne prawa,

co w praktyce oznaczało, że za łapówki można było wywieźć

wszystko. Oczywiście jeśli zgodził się na to naczelnik.

48

W minorowym nastroju dojechał do granicy. Wygląd żołnierzy można było określić jako turystyczny. Cała ta zbie-ranina miała pozawijane rękawy, spodnie nie od munduru,

gęby nieogolone, broń najróżniejszą. Jak tu zgadnąć, czy to

nie mafia zainscenizowała fikcyjną granicę? Łotewski Vabank?

Polscy partyzanci w lasach pod koniec drugiej wojny światowej

prezentowali się lepiej.

Po chwili wahania zajechał pod bar, który był po lewej

stronie drogi, zaledwie kilkadziesiąt metrów przed szlabanem

granicznym. Zamówił herbatę i siedział z ponurą miną. Po

dłuższej chwili zagadnął go jakiś młody mężczyzna, który

uprzejmie zapytał:

– Co pan taki smutny, zabito panu kogoś?

Ładny początek, pomyślał sobie, nawet w barku mnie

przepytują. Ale po paru zdaniach zorientował się, że rozmów-

cy dobrze z oczu patrzy, więc w przystępie jakiejś rezygnacji

opowiedział mu o obrazach, które wiózł.

– Wie pan – rzekł jego interlokutor – jest na to sposób. Jak

pan się cofnie ze dwieście metrów i pojedzie w prawo polną,

a potem leśną drogą, a będzie to ze trzy kilometry, napotka

pan na niej w lesie szlaban. Tam też jest granica, mało kto

o niej wie. Teraz jest tam Janis. Powie mu pan, że jedzie od

Aiwarsa, da mu z pięćdziesiąt rubli, to pana puści. A zaraz dalej to wyjedzie pan już na asfalt za łotewską granicą, w niczyjej

strefie, ale przed litewskim posterunkiem granicznym.

Podziękował mu i postanowił zaufać. Trudno. Na wstecz-

nym biegu, na oczach pograniczników i oczekujących w kolejce

do asfaltowego głównego przejścia granicznego, przejechał nie

49

dwieście, a ze czterysta metrów i skręcił w prawo, w pole. Tego, po czym jechał, drogą nie można było nazwać. Najpierw samochód zapadał się w bardzo głębokie dziury wypełnione wodą,

później „droga” skręciła w gęsty las. Zaczął żałować swojej

decyzji. Pomyślał, że pewnie zaraz ktoś go zatrzyma, walnie

w łeb, zabierze auto, paszport, pieniądze i obrazy, a następnie albo zakopie, albo na golasa wypuści na jakichś wertepach.

Dróżka była coraz węższa, gałęzie coraz mocniej tłukły

o szyby i karoserię. Był pewien, że zabłądził, gdy nagle wyro-

sła przed nim poprzeczna drewniana belka. Podszedł do niego

bardzo młody, na zielono ubrany „przebieraniec”.

– Zdrastwuj Janis – powidział prędko – ja ot Aiwarsa.

I usłyszał: ok.

Dał pięćdziesiąt rubli i przejechał pod uniesionym drągiem,

zadając sobie pytanie:

– Co ja tu robię i gdzie w ogóle jestem? Przez co właśnie

przejechałem i gdzie wyjadę?

To, gdzie wyjedzie, zaraz się wyjaśniło. Zaledwie trzysta

metrów od tej zielonej granicy dróżka nagle wyprowadziła go

na tę samą, asfaltową, główną drogę w kierunku Litwy.

I wszystko byłoby dobrze, gdyby nie drobny szczegół. Otóż

wyjechał na asfalt wprawdzie za posterunkiem łotewskim, ale

zaledwie kilkadziesiąt metrów od niego. Nie zatrzymał się, lecz spojrzał w lusterko. Za posterunkiem zobaczył barek, w któ-

rym dopiero co pił herbatę. Dostrzegł, że łotewscy żołnierze

zobaczyli go. Jechał dalej, szybko myśląc:

– Mogą zaraz, cholera, wystrzelić...

I dopadła go refleksja:

50

– Kurcze, cztery kilometry telepać się przez pola i las,

żeby wyjechać kilkadziesiąt metrów od barku?!

Ale jechał, jechał dalej i. . nic. Aiwars go nie nabrał. Dali

sobie z nim spokój. Po chwili stanął przed litewską strażą

graniczną i celną. Ci się niczym, poza paszportem i rejestracją samochodu, nie interesowali. Znów minęło parę godzin i pojawiła się granica litewsko-polska. Kontrola litewska odbyła się po łebkach i wjechał do Polski. Odetchnął. Jego ryska pamiąt-ka zawisła na ścianie w Warszawie, do dzisiaj go cieszy i jest powodem życzliwej zazdrości przyjaciół. I przypomina emocje

z łotewskiej, ni to oficjalnej, ni to zielonej granicy. Takich granic w Europie chyba już nie ma. A granica ukraińsko-rosyjska,

spytacie? Pewnie tak, ale czy tam w ogóle jest Europa?

51

Z pamiętnika turysty

Trzeciego dnia pobytu w Andaluzji wcześnie rano ruszamy

w czwórkę z Nerja na rajd po południowej Hiszpanii. Auto

wypożyczone na lotnisku w Maladze spisuje się bez zarzutu.

Najpierw zwiedzamy Gibraltar, który zadziwia nas organizacją

ruchu. Przed startem i lądowaniem droga na półwysep zamykana

jest szlabanem, biegnie bowiem w poprzek pasa startowego

lotniska. Widoki piękne. Wjeżdżamy bezczelnie do góry ile

się da. W końcu droga kończy się, co dobitnie uzmysławia

stalowa przegroda i panoszące się wokół stado małp.

Na horyzoncie widać afrykańską Ceutę, a czterysta metrów

od brzegu pływającą boję, oznaczającą miejsce katastrofy Libe-

ratora z generałem Władysławem Sikorskim. Z drugiej strony

wysokiej góry, u jej podnóża, stoi w porcie wiele statków. Po

trzech godzinach zjeżdżamy do miasta, przy okazji uwalniając

się od natrętnych małp. Pędzimy wzdłuż wybrzeża Atlantyku

do Cadiz. Miasto robi sympatyczne wrażenie. Z portowego

nabrzeża ruszamy na zwiedzanie jego najpiękniejszych miejsc

i budowli. Z górnego pokładu miejskiego tour-autobusu po-

dziwiamy architekturę i z pomocą lektora, przez słuchawki

poznajemy jego historię.

Mimo późnej pory decydujemy się na wieczorne zwiedza-

nie Sewilli. Dystans Cadiz–Sewilla przejeżdżamy na resztkach

paliwa. Silnik gaśnie przy wjeździe na stację. Chodzimy po

ścisłym zabytkowym centrum, chłonąc piękno placów, uli-

czek, starej katedry. Nastaje noc, a my, spoglądając na mapę,

52

ze zdziwieniem zauważamy, że od Nerja dzieli nas duży, kilkusetkilometrowy dystans. Mamy za sobą piętnaście godzin

podróży i zwiedzania, a ja ze dwa litry piwa i degustację trzech win, gdy słyszę słowa Krzyśka:

– Siadaj za kierownicę, ja dalej nie pojadę, oczy mi się

zamykają, trudno stary, przepraszam, robi mi się słabo, nie

chcę mieć was na sumieniu.

Konsternacja. Krzysiek od początku deklarował, że po-

prowadzi samochód przez całą trasę i rzeczywiście, dobrze mu

szło. W przeciwieństwie do mnie nie pił żadnego alkoholu.

Już mam mu wygarnąć, żeby się opamiętał, gdy rozba-

wione panie, mało rozumiejąc powagę sytuacji, patrzą na mnie

błagalnym wzrokiem, wykrzykując:

– Marek jedź, jedź, już późno. Bo do rana nie dojedziemy.

Jest noc, nie ma ruchu, jakoś dojedziesz, będziemy czuwać,

byś nie zasnął.

Rzeczywiście, baby są jakieś inne, myślę. Patrzę w oczy

Krzyśkowi i zauważam, że ma cholerny kryzys. Nie tylko nie

nadaje się na kierowcę, ale i jako pasażera strach go wieźć.

Żegnam się, by Bóg miał mnie i całą resztę w swojej opiece

i siadam za kierownicą. Mocno uchylam szybę w drzwiach

kierowcy. Mimo zmęczenia upojnym dniem i nocną porą panie

starają się (z przerwami niestety) zabawiać mnie rozmową,

słuchaniem muzyki itp.

Skrajnie zmęczony, z niemal zamkniętymi oczami, o go-

dzinie czwartej rano dojeżdżam do Nerja, dwa razy myląc skręt

z ronda przed miasteczkiem. Caramba!

53

Po jednodniowej przerwie, przy śniadaniu, Krzysiek oznajmia wszystkim, że Alhambrę zwiedzimy albo dzisiaj, albo

wcale. Śniło mu się, że bez trudu dostajemy bilety. Wpadamy

więc na genialny pomysł, by ruszyć, skoro są bilety... Jest już popołudnie, gdy po niecałych dwóch godzinach dojeżdżamy

do Granady i parkujemy w niedozwolonym miejscu niedaleko

Alhambry. Nieświadomi płacimy za poradę parkingową miej-

scowemu naciągaczowi, który bierze 20 euro „na bilety”, po

czym wskazuje nam gdzie jest kasa i... znika bez śladu. Sen

się sprawdza, bo właśnie w kasie zespołu pałaców są bilety

dla indywidualnych turystów.

Alhambra, z arabskiego „czerwona wieża” – zniewala nas.

Ten warowny zespół pałacowy zbudowano w latach 1232–1273.

Po zwiedzeniu pałaców łazimy po Granadzie bez ładu i skła-

du. Już wszystko pozamykane. Zegar pokazuje osiemnastą

trzydzieści, gdy Krzysiek wpada na kolejny genialny pomysł:

– Jedźmy w góry, do Pradollano nie jest daleko!

– Zaraz, zaraz – mówię. – Przecież dochodzi siódma, więc

mamy za mało czasu!

Panie wpadają w euforię: jedźmy, będzie pięknie! Prze-

głosowano mnie. Mimo że jest późno, decydujemy się jechać

w góry po krętej i stromej drodze A395. Czeka nas wjazd pod

górę, w oddali widać pasmo Sierra Nevada. Góry Śnieżne leżą

na wysokości ponad dwa tysiące metrów n.p.m. To pasmo

powstało podczas orogenezy alpejskiej i jest najbardziej na

południe wysuniętym obszarem narciarskim Europy. Hasło:

„Rano narty – po południu golf i morze” robi wrażenie.

54

Przed jazdą w góry Sierra Nevada za kierownicą siada Krzysiek.

– Ale będziemy mieli widoki – mówi, jak zawsze, z peł-

nym przekonaniem.

Tymczasem widzę, że wskaźnik paliwa pokazuje zero a na-

wet mniej, więc po raz kolejny proszę, by przystanął i zatankował.

Już do Granady dojeżdżaliśmy „na oparach”. Właśnie jesteśmy

przy stacji benzynowej. Krzysiek po raz kolejny odmawia:

– Dajcie spokój, jest późna pora i spora kolejka, po drodze

coś znajdziemy!

I mimo mojego wyraźnego sprzeciwu nie zatrzymuje się

przy dystrybutorach. Zaczynamy podjazd. Modlę się w duchu

o stację benzynową, ale przejechaliśmy już dwadzieścia kilo-

metrów i... nic. Nie wiem, na czym jedziemy.

Krzysiek mówi, że wciąż „na resztkach oparów”.

Ciekawe, myślę. Co powie, kiedy zaraz staniemy i el fin

del viaj e – i koniec podróży. A pobocze jakieś będzie? Bo droga wąska. Noc w górach, bez kocy, paliwa, szkoda gadać.

Auto jednak wciąż mozolnie wspina się pod górę. Perpetum

mobile czy co? Gdy moje nerwy są napięte do ostatnich granic,

za zakrętem pojawia się mini stacyjka. Czynna! Cud boski,

że ktoś ją tam zbudował.

Jestem wkurzony i chcę napić się kawy – a tu wszy-

scy krzyczą:

– Nie mamy czasu, napijemy się na górze, jedźmy, jedźmy!

– Tym razem nie odpuszczę – oznajmiam wściekły. Idę do

barku, gdzie wypijam duży kubek kawy. Gdy wracam – cisza

w aucie – obrażeni, czy co? I słyszę pretensje:

55

– Przez ciebie w nocy tam dojedziemy, niczego nie zo-baczymy!

– Odczepcie się, terroryści! – mówię wreszcie.

– Mógłbyś napić się za chwilę z nami w górach, jesteś

samolubem i skończonym egoistą! – słyszę w odpowiedzi.

Wreszcie widać górskie miasteczko, piękne hotele na tle

gór i błękitnego nieba. Gdzieś wysoko zalegają połacie i strzępy śniegu. Droga wiedzie do centrum, jest placyk, stajemy. Nie

ma nikogo, żywej duszy! Wokół panuje absolutna cisza, jeśli

nie liczyć szumu wodospadu powyżej placu. Chodzimy od

knajpki do knajpki. Wszystko, dosłownie wszystko zamknię-

te: hotele, wypożyczalnie, wyciągi. I w całym mieście nie

spotykamy nawet jednego człowieka. Wszystkie sklepy i bary

nieczynne, puste ulice. Chodzę, zwiedzam, podziwiam i drwię

sobie z nich i ich wspólnej kawki. Kurort zimowy jest totalnie martwy. Jakby wszystkich UFO porwało.

Po pół godzinie zjawiają się dwaj policjanci – jedyne

żywe istoty w mieście. Zaczyna zapadać zmierzch. Pospiesznie

robimy zdjęcia i ruszamy z powrotem w dół. Przyglądam się

Krzyśkowi, wygląda nieszczególnie. Stwierdzam ze zdziwie-

niem, że zjeżdżamy z dużą prędkością – tylko na hamulcach,

bez włączonego biegu. Zwracam mu natychmiast uwagę, by

włączył bieg. Wciąż zjeżdżamy z dużą prędkością, po krętej

stromej drodze – na samych hamulcach. Nie włącza biegu.

Nawet nie reaguje. Powtarzam mu:

– Masz włączyć bieg, jest masa zakrętów!

Jaka masa – są same zakręty i zaraz będzie za późno!

56

Elżbieta trąca mnie niepostrzeżenie, bym przestał, bo bę-

dzie awantura. Nie rozumie sierota, że zaraz zginiemy! Rzeczy-

wiście, baby są jakieś inne – powraca sentencja sprzed dwóch

dni. Jestem w szoku, gdy Krzysiek oznajmia:

– Każdy kierowca ma swój styl jazdy, a mój jest akurat taki!

To doprowadza mnie do wściekłości. Już chcę oświad-

czyć, że wysiadam i wrócę okazją, gdy Basia zwraca uwagę

na piękny widok.

– W dole widać trzy granatowe jeziora, są piękne, zróbmy

zdjęcia!– woła entuzjastycznie, pewnie również dla rozłado-

wania atmosfery. Krzysiek zatrzymuje auto.

Wysiadamy. Czujemy straszny swąd spalenizny. Z kół

naszego auta wydobywa się dym, który zaczyna przysłaniać

widok na piękne, granatowe, górskie stawy. O krystalicznym

powietrzu nie ma mowy. Żar bucha z rozgrzanych tarcz.

– I co – mówię do Krzysztofa – to twój styl?

Dalszy zjazd kontynuujemy z użyciem skrzyni biegów.

Jest północ, gdy docieramy do rondka przed Nerja. Tym razem

nie myląc drogi, dojeżdżamy pod budynek, w którym mamy

wynajęty apartament.

57

Tylko z biletem

Lotnisko Burgas jak co roku przyjmowało samoloty z tury-

stami, którzy zapragnęli spędzić wakacje nad Morzem Czarnym.

Przybywali przede wszystkim z krajów bloku wschodniego,

ale od urlopów w Bułgarii i wygrzewania się na słynnych „Eva

pljaż” nie stronili też obywatele innych krajów. W pobliskim

Słonecznym Brzegu można było spotkać wielu mieszkańców

Republiki Federalnej Niemiec. Lotnisko wciąż było czynne, ale

trwały intensywne prace przygotowawcze do jego modernizacji

i rozbudowy. Polski eksporter robót budowlanych – warszawska

Centrala Handlu Zagranicznego – już zgromadził na lotnisku

maszyny budowlane, a do hotelu robotniczego właśnie doje-

chała większość pracowników z ponad stuosobowej załogi.

Było późne lato, koniec sierpnia, kiedy w samo południe

otworzyły się drzwi biura młodego polskiego pełnomocnika

na lotnisku Burgas. Ku jego zaskoczeniu stanęła w nich siostra jego teściowej, mieszkanka Giżycka, uroczego miasteczka

z Krainy Wielkich Jezior. Takiego niezapowiedzianego gościa

w nagrzanym słońcem kontenerze, stojącym na płycie lotniska,

z pewnością nie mógł się spodziewać.

Po standardowym:

– Dzień dobry Ciociu! – padło pytanie zadane mimo woli:

– Co Ciocia tu robi? – a w domyśle:

– A skąd się u licha tutaj wzięła, jak mnie znalazła i czego

może chcieć?

58

Na odpowiedź nie musiał długo czekać, bo ciocia Halina, pani dobiegająca sześćdziesiątki, dzielnie popijając gorącą

kawę w niemiłosiernym upale, rozpoczęła swój monolog.

Przyjechała cztery dni temu na dwutygodniowe wczasy do

Słonecznego Brzegu. I tego, co przeżyła, jak twierdziła, nie

da się spokojnie opowiedzieć.

Okazało się, że za dziesięć dni ma wracać pociągiem do

Warszawy i myśl o tym nie pozwala jej odpoczywać, opalać

się, kąpać i nawet spokojnie spać. Chyba z pół godziny trwało

opowiadanie o tym, jakie katusze przeżyła w pociągu podczas

podróży z Warszawy do Burgas. Potworny upał w wagonie

o mało jej nie zabił. Okna były pozamykane i oczywiście nie

było klimatyzacji. Rumuni – prawie, prawie ją doszczętnie

ograbili – ale przejrzała ich zamiary i im się nie udało.

Kuszetka była wąska i twarda jak skała. Nieżyczliwi to-

warzysze podróży nie zlitowali się nad nią i musiała z trudem

gramolić się na górne łóżko, wielokrotnie narażając życie.

Szczególnie wtedy, gdy wagon wyprawiał dziwne harce,

zamiast majestatycznie podążać do celu. Jazda, z czego wcze-

śniej nie zdawała sobie sprawy, trwała aż 36 godzin i do tej

pory, po czterech dniach, nie może dojść do siebie. Jeden pan

chrapał przez całą drogę tak strasznie, że podróżni z sąsiednich przedziałów, by go uciszyć, co chwila walili w ścianę. Brakowało wody i jedzenia, groziła jej więc, jak zagubionemu na

pustyni, śmierć w wyniku niechybnego odwodnienia, skrajnego

wycieńczenia i niedożywienia.

Pan pełnomocnik słuchał jej monologu, nie wiedząc, czy

śmiać się, czy płakać.

59

Gdy pani Halina nieco ochłonęła i zrobiła w opowiadaniu przerwę, pan pełnomocnik złożył jej wyrazy gorącego. . no może nie w tym upale, ale z pewnością serdecznego współczucia,

nieopatrznie zadając kurtuazyjne pytanie:

– Czy mogę Cioci w czymś pomóc?

Nie spodziewał się, że ciocia nie odwiedziła go przypad-

kiem, a jego pytanie otworzy jej drogę do realizacji z góry

założonego celu.

Okazało się, że nie zamierza odbyć podróży powrotnej

pociągiem, bo drugi raz takich cierpień nie przeżyje. I oczekuje pomocy. Ma ona polegać na załatwieniu miejsca w samolocie

do Warszawy. Drobny problem wynika z faktu, że nie ma

pieniędzy na bilet samolotowy oraz, jak dotąd, nie wiedziała

jak i z kim go załatwić.

W Słonecznym Brzegu doznała „olśnienia” – przypomniała

sobie o nim, mężu córki rodzonej siostry, szefie budowy w Bur-

gas. I pomna przygód na trasie kolejowej, zdeterminowana do

granic, wsiadła do autobusu i przyjechała do Burgas. Tak bardzo, bardzo nie chciała wracać pociągiem do Warszawy razem ze

swoją, napawającą ją obrzydzeniem grupą wczasowiczów, że

sforsowała wszelkie bariery by tutaj dotrzeć.

Pan pełnomocnik zastanowił się przez chwilę. Sprawa

wydawała się nie do załatwienia. Znał oczywiście Bułgarkę

Jordankę, przedstawicielkę LOT-u w Burgas, więc mógłby

z nią porozmawiać. Sięgnął po słuchawkę telefonu i po chwili

było wiadomo, że Jordanka poleciała do Warszawy i będzie

z powrotem za kilka dni.

60

Po rozmowie z lotniskiem udało się jednak wyjaśnić, że w samolocie odlatującym za jedenaście dni z Burgas do Warszawy jest jedno wolne miejsce. Ale co z biletem? Gdy sprawa

braku biletu i środków na jego zakup zdawała się ostatecznie

niweczyć plany pani Haliny, pan pełnomocnik „głośno myśląc”

wpadł na pewien pomysł. Sam później nie mógł się nadziwić,

jak mógł wymyślić coś podobnego.

W szufladzie biurka miał własny bilet lotniczy – zapa-

sowy, imienny, ale bez rezerwacji i w jedną stronę. Bilet, jak to w dobie przedkomputerowej, nie był drukowany. Blankiet

biletu wypisany był ręcznie – ołówkiem. Na jego stronach

widniało kopiowane na czerwono nazwisko pana pełnomoc-

nika. Pani Halina, zapytana, czy ma odwagę polecieć na nie

swój bilet, zrobiła wielkie, pytające oczy. Zaproponował,

że zetrze z biletu swoje nazwisko i wpisze jej. Ku swojemu

zaskoczeniu usłyszał:

– Zgoda!

– Słowo się rzekło, kobyłka u płotu – rzekł pełnomocnik

i wziął się za wycieranie swojego nazwiska. Łatwo nie było.

Litery odciśnięte przez czerwoną kalkę, z uporem wycierane

gumką, całkiem rozmazały się na bilecie, tworząc wielką czer-

woną plamę. W końcu nazwisko pani Haliny zostało wpisane

bardzo nieudolnie. Wzięła do ręki tak spreparowany bilet.

Widziała, że gumka rozmazała litery i właściwie niewiele było

widać. Po chwili niespodziewanie oświadczyła:

– Może się uda.

61

Samolot wylatywał dzień po odjeździe pociągu z jej grupą.

Jeśli ma lecieć samolotem, na jedną noc musi sobie znaleźć

jakiś nocleg. Bardzo konkretnie pobiegła myślami naprzód.

Wzięła bilet i pożegnali się. Oczywiście pełnomocnik

postanowił nikomu o tym nie wspominać. Może ciocia odpu-

ści, pomyślał. Minęło sześć dni, gdy otrzymał pilne polecenie, by w sprawach budowy lecieć służbowo do Warszawy. Przed

swoim wyjazdem zdecydował, by ze sprawą biletu zaznajo-

mić Kamilę, pracownicę swojego biura, prosząc ją, by w dniu

wylotu zaopiekowała się ciocią. I oczywiście zachowała ab-

solutną dyskrecję. Wyleciał do Warszawy, gdzie dopadło go

mnóstwo pilnych spraw służbowych i rodzinnych. Lot pani

Haliny całkiem wywietrzał mu z głowy.

Po tygodniowym pobycie w Polsce wrócił do Burgas,

i jak grom z jasnego nieba spadły na niego wieści, które od

razu przekazała mu jego pracownica podczas powitania na

lotnisku. Pani Halina nawet nie wyobrażała sobie, co ją spotka, gdy zgłosi się na lotniskowej odprawie. Gdy podała „swój”

bilet Bułgarce – przedstawicielce LOT-u – ta najpierw przez

długą chwilę go oglądała, potem przyjrzała jej się uważnie,

by wreszcie powiedzieć:

– Pani z tym biletem nie poleci.

Ciocia w płacz. Wciąż nie wiedziała, o co chodzi, gdy

usłyszała:

– Nie poleci pani, bo to nie jest bilet Burgas–Warszawa!

To jest bilet Warszawa–Burgas!

62

Pani Halina ryczała wniebogłosy i zalewała się łzami. Całe

lotnisko patrzyło na tę dramatyczną scenę. Wreszcie łkając,

w pełnej desperacji zawołała:

– Mój pociąg wczoraj odjechał, co ja teraz zrobię?! Mam

ten bilet od pana. . – tu na szczęście zareagowała Kamila,

powstrzymała jej krzyk i odsunęła nieco na bok.

Wszyscy pasażerowie zostali odprawieni wraz z bagaża-

mi. Załoga skończyła boarding. Pani Halina dalej zanosiła się

płaczem, powodując zamieszanie na lotnisku oraz wywołując

konsternację pasażerów i personelu. Kamila zaczęła błagać

lotowską urzędniczkę o zmiłowanie – po cichu wyznała, że to

ciocia pana pełnomocnika, którego na nieszczęście właśnie nie

ma. Silniki samolotu już pracowały, ale Kamila nie ustępowała.

Pobiegła do naczelnika lotniska, pana pułkownika Dymitra

Iwanowa, który, pomny czekających go wkrótce z Polakami

zadań rekonstrukcji lotniska, dla dobra sprawy dziarsko wdał

się w negocjacje.

63

W końcu przedstawicielce LOT-u w last minute zmiękło

serce i wręczyła pani Halinie boarding pass, zabierając od

niej nieszczęsny bilet. Nie dość, że po „przeróbce”, to w od-

wrotną stronę.

Dla ostatniej pasażerki, która na miękkich nogach podeszła

do samolotu, obsługa lotniska znów musiała dostawić schody.

Nie mogła uwierzyć swojemu szczęściu. Jej podróż dwusil-

nikowym Iłem-18 do Warszawy potrwała blisko dwie i pół

godziny. Gdy wylądowała, pociąg z jej grupą wycieczkową

jeszcze nie dotarł do polskiej granicy.

64

Hakuna Matata

Przeskok w inny świat w ciągu dwunastu godzin. Rano

start z Warszawy spowitej lutową, zimową szatą. Międzylą-

dowanie w Hurghadzie w samo południe. Tankowanie trwa

blisko godzinę. Na dwadzieścia minut opuszczamy samolot

i siedzimy stłoczeni w małej salce na lotnisku. Czas rewolucji w Egipcie – odsunięcie od władzy Husni Mubaraka nie przebiega pokojowo. Z ulgą powracamy do samolotu, który następnie

leci do Mombasy – celu naszej lotniczej trasy. Bagatelka – pięć godzin lotu wzdłuż południka.

Lądujemy w mieście pogrążonym w ciemnościach. Jest

godzina dwudziesta. Z góry niewiele widać, jakieś pojedyncze

światła. Lekkie uderzenie kół o beton, wsteczny ciąg silników

wyrywa ciało z fotela, trwa to kilkanaście sekund, samolot

zaczyna toczyć się coraz wolniej. Słychać szczęk odpinanych

pasów – już jesteśmy na półkuli południowej. Szary budynek

hali przylotów i bardzo słabe oświetlenie, za to uderzenie fali ciepła. Zdejmuję z taśmy bagaż, wypisuję deklarację wjaz-dową. Ustawiam się do odprawy paszportowej – mam trzy

okienka do wyboru. Szykuję pięćdziesiąt dolarów na wizę,

a po chwili okazuje się, że przewodniki wprowadzają w błąd,

płacę dwadzieścia pięć baksów.

Wita nas szeroki i grzeczny uśmiech Murzynki zwracającej

się po angielsku. Po chwili, pchając wózek, znajdujemy gościa

z tabliczką naszego biura podróży. Odnajduje nasze nazwiska

i komunikuje: autobus nr 7. Przy autobusie kierowca zabiera

65

nasze bagaże i wstawia je do luku, gdzie już piętrzą się obce walizki. Spoglądam na twarze współpodróżników – w końcu

będę z nimi dzielił dole i niedole pobytu w tym samym hotelu.

Szybka lustracja wizualna nie nastraja zbyt optymistycznie.

Poziom toczących się rozmów pogłębia i tak nie najlepsze

wrażenie. Później widujemy się tylko podczas posiłków, bo

każdy zupełnie indywidualnie wypełnia atrakcjami swój pobyt.

Czekamy w autobusie, silnik pracuje, nie wiemy, dlacze-

go nie ruszamy. Po czterdziestu pięciu minutach zaczyna się

jazda. Przed nami droga do Kilifi – miejscowości położonej

ok. sześćdziesiąt kilometrów na północ od Mombasy. Z okien

autobusu widać jakieś upiorne budy sklecone nie wiadomo

z czego, oblężone przez tłum osób siedzących i stojących. Na-

pisy w rodzaju: Miami Bar albo Exclusive pogłębiają dysonans

świata marzeń i ponurej rzeczywistości. Szumi klimatyzacja,

działa na całe szczęście, bo na zewnątrz jest ponad trzydzieści stopni i panuje duchota. A wylatywaliśmy z Warszawy przy

lekkim mrozie. Jazda trwa długo, bo przeciskamy się przez

zatłoczone ulice. Co chwila autobus zwalnia przed wykonanymi

w jezdni ogromnymi progami spowalniającymi, zmuszającymi

kierowcę do ograniczenia prędkości niemal do zera.

Gdy dojeżdżamy do hotelu, jest już w pół do jedenastej

i panuje głęboka ciemność. Zmęczenie podróżą nie zabija w nas

odruchu samoobrony przed zaproponowanym nam zasiedle-

niem w beznadziejnym domku, znajdującym się pośrodku

kompleksu hotelowego. Po jego obejrzeniu udajemy się do

recepcji, której pracownik w rezultacie naszej presji, ujawnia wreszcie możliwość zakwaterowania w pięknym bungalowie

66

w pierwszej linii zabudowy – tuż przy plaży. Bungalow ma sześćdziesiąt metrów kwadratowych, dwa pokoje, dwa hole,

dwie umywalki i dużą łazienkę, sejf oraz niezbędną w Afryce

moskitierę nad wielkim tapczanem. Jest więc przestronny,

czysty i całkiem fajnie wyposażony.

Ta decyzja kosztuje nas wprawdzie trzysta pięćdziesiąt

baksów, ale przesądza o jakości dwutygodniowego odpoczyn-

ku. Od tego dnia oceaniczna bryza wspaniale łagodzi skutki

wysokiej temperatury, która towarzyszy nam podczas całego

pobytu. Wylegujemy się na miękkim łożu z wielkimi poduchami

ustawionym przed bungalowem, przenosząc od czasu do czasu

wzrok ze stron trylogii Mil enium Stiega Larssona ku oceanowi, gdzie czasem szaleją wzburzone fale. Wodę zwieńcza biała linia na horyzoncie. Tam fale uderzają w rafę koralową, ciągnącą

się kilkaset metrów od piaszczystego brzegu. Na zdjęciach

Earth Google widać prosty pas spienionej wody na rafie. Ta

rafa to przyczyna stale utrzymującej się wysokiej temperatury

wody przy plaży, która dochodzi do trzydziestu czterech stopni.

Woda oceanu odgrodzona rafą stanowi akwen silnie nagrzany

słońcem. Pierwszy raz dłuższy pobyt w wodzie nie stanowi

dla mnie problemu termicznego – a także fizycznego – silne

zasolenie zapewnia całkowitą wyporność – można leżeć bez

jakiegokolwiek ruchu.

Obsługa hotelu, okoliczni mieszkańcy, sprzedawcy ze skle-

pików, kierowcy najróżniejszych pojazdów, słowem wszyscy,

to Murzyni o ciemnobrązowym lub bardzo ciemnym, wręcz

czarnym kolorze skóry. W ich rysach można dostrzec domieszkę

krwi arabskiej – szczególnie w większych miastach – Mombasie,

67

w okolicach starego fortu i portu znajdującego się nieopodal.

Z reguły pogodni i uśmiechnięci chętnie rozmawiają z obcymi

po angielsku. Między sobą mówią w suahili. Przez cały pobyt

nie dochodzi do żadnego nieporozumienia z miejscowymi. Spo-

kój. Gdy chcą coś sprzedać, robią to, nie przekraczając granicy bezczelnego natręctwa, które jest powszechne np. w Egipcie.

Chętnie mówią o swoim życiu, wielodzietnej rodzinie. Budzą

sympatię, są życzliwi i skorzy do pomocy. Okazują wdzięczność

za każdego otrzymanego dolara – robią to z godnością. Praca

jest najważniejsza, bo ponad jedna trzecia zdolnych do pracy jest bezrobotna. Dzieci są zadbane, wiele z nich pomaga rodzicom.

Sklepik z pamiątkami, który codziennie rano rozkłada na

drągach na plaży swoje towary, znika co wieczór. Leżąc na ta-

rasie, obserwujemy, jak późnym popołudniem worki z towarem

wędrują na plecach rodziców i ich dzieci z powrotem do domu

położonego w pobliskiej wiosce. Są dwa powody tych wędró-

wek. Pierwszy jest taki, że „sklep” nie jest chroniony, a całkiem otwarty – ma tylko słupki wbite w piasek plaży i półki z drągów, między którymi szaleje wiatr. Drugi powód, równie ważny, to

wieczorny przypływ – poziom wody podnosi się o półtora metra.

Plaża, która zwykle ma szerokość ponad 100 metrów,

około godziny osiemnastej znika w całości, a fale rozbijają

się o pas betonu ochraniający domki, w tym nasz bungalow.

Towar pozostawiony w sklepie odpłynąłby wieczorem w ocean,

bezpowrotnie zabierając rodzinie jedyne źródło utrzymania.

Codzienne odradzanie się sklepiku ma cechy heroizmu i jest

świadectwem uporczywej walki o przetrwanie. W tej walce

biorą solidarnie udział wszyscy członkowie rodziny.

68

Od wczesnego dzieciństwa mali Kenijczycy poznają, co to jest walka o byt. Ochroniarz hotelowy o imieniu Masha, stale

wędrujący dookoła bungalowów, niespodziewanie zaprasza nas

do siebie, do wioski położonej około pięć kilometrów od hotelu.

Prosi o dyskrecję. Jedziemy tam w niedzielę, przysłanym po nas trójkołowcem tuk-tukiem. Jesteśmy podekscytowani, kompletnie nie wiedząc, dokąd jedziemy i co nas czeka. W ten sposób

Masha zapewnił zarobek przyjacielowi – właścicielowi pojazdu.

Dwóch godzin spędzonych na nabożeństwie baptystów

nie da się zapomnieć. Pastor pyta, czy nieoczekiwani biali

goście życzą sobie odprawienia po angielsku, czy w suahili.

Bez różnicy, mówimy. Bardzo młody i przystojny wielebny

odprawia je częściowo w suahili i z grzeczności trochę po an-

gielsku. Siedzimy w przedostatniej ławce, a małym dzieciakom

z ciekawości głowy same odwracają się w naszą stronę. Do ich

kościoła – wielkiej wiaty z postumentem dla pastora i chóru

– nieczęsto przychodzą biali. Puszczamy do maluchów oko,

budząc radość i zawstydzenie – przytulają się gwałtownie do

swoich mam i opiekunek. Wszyscy pięknie śpiewają, ujmująco,

głośno, ze szczerą radością, żywo i spontanicznie. Cieszą się ze spotkania z Bogiem. Nie ma śladu znanego nam zawodzenia.

Dobre nagłośnienie powoduje, że śpiew i muzykę słychać

w całej okolicy. Po nabożeństwie dajemy spory datek. Pozna-

jemy żonę znajomego, Lidyę, domyślamy się, że dziś założyła

suknię najlepszą jaką posiada – z kolorowej tafty, z falbanami.

Zadbana, starannie uczesana, jest chętna do rozmowy. Prowadzi

prywatny sklepik w wiosce. To budka z desek o powierzchni

dwunastu metrów kwadratowych. Asortyment podstawowy –

69

czyli to, bez czego mieszkańcy nie mogą się obejść – kasza, żyletki, chusty, napoje, ryż – prosto z brudnych worków. Jeste-

śmy oczywiście. . zachwyceni. Zapraszamy ich do pobliskiego

barku, pijemy piwo, a oni opowiadają nam o swojej rodzinie.

Tuk-tuk wciąż czeka. Po blisko czterech godzinach wracamy

pełni wrażeń do hotelu. Przeżywamy piękny urlop.

Podczas wycieczki do Mombasy podziwiamy spółdzielnię

rzemiosła artystycznego, gdzie pod gołym niebem i płachtami

namiotów ponad dwa tysiące ludzi rzeźbi w drewnie cudowne

postaci zwierząt, całe scenki z sawanny, magiczne przedmioty.

Te piękne wyroby odnoszą do pobliskiego sklepu z pamiąt-

kami. A dziś niektóre z nich cieszą nasze oczy w Warszawie.

Zwierzęta poznane na podstawie oglądanych rzeźb spoty-

kamy w naturze podczas dwudniowego safari, gdy słonie nocą

podchodzą do wodopoju pod lodge (hotel w parku narodowym),

i za dnia, gdy widzimy wszystkich mieszkańców parku w ich

naturalnym środowisku.

Staramy się nie zakłócać ich spokoju, zachowujemy ciszę,

tylko kamera pracuje non stop. Wracamy do hotelu po dwóch

dniach, a na nasz widok wysoki, piękny gladiator – didżej –

niezmiennie uśmiechnięty, puszcza w barze przy basenach

piosenkę Hakuna Matata. Czyli – wszystko dobrze! Muzyka kenijska umila nam cały pobyt – jest pogodna i rytmiczna,

urzeka swoją odmiennością. Zaczynamy uczyć się suahili,

w końcu słyszymy te same słowa dziesiątki razy. Wyjeżdżając,

kupujemy od didżeja kopie jego najpopularniejszych płyt. Ke-

nia jest przyjaznym i pięknym krajem, do którego powrócimy

z radością.

70

DZIECIŃSTWO – WSPOMNIENIA

Oczami chłopca z przedmieścia

Jeszcze wiele lat po drugiej wojnie ze Starych Włoch na

Nowe można było wybrać drogę przez tunel, pod peronami,

albo znacznie ciekawszą, przez przejazd zamykany na szlaba-

ny. W tunelu dla pieszych, pod peronami, zwykle stała woda.

Dlatego jako mali chłopcy ganialiśmy się tam w gumowcach.

Prawdziwą atrakcją był dla nas przejazd kolejowy. Właśnie tam

mnóstwo się działo. Ruch pociągów był duży, więc szlabany

otwierano na bardzo krótki czas.

Na przejeździe w długiej kolejce czekały wozy konne,

ręczne platformy na dwóch kółkach, piesi, rowerzyści, cza-

sem jakaś ciężarówka i autobus. Każdy chciał przejechać,

wszystkim się śpieszyło. Bacznie pilnowali swojego miejsca

w kolumnie, bo następna okazja mogła być za pięć minut

albo. . za godzinę. Taki był ten tłum, jak jego trudne życie

– ubogie, brudne i prymitywne, gdy dni upływały na zdo-

bywaniu najprostszych produktów i przedmiotów. Zewsząd

dochodziło rżenie koni, gwar rozmów i sporów, turkot kół

wózków i wozów z żelaznymi obręczami. Wokół dominował

zapach końskiego nawozu tworzący w powietrzu nieprzyjazną

mieszaninę ze spalinami autobusu. Ludzie ze wsi przemiesz-

czeni do miasta nie przechodzili łatwo adaptacji do nowych

warunków. Standardy ich zachowań były inne. Z ciekawości

często tam przychodziliśmy. Sceny mrożące krew w żyłach

71

były na porządku dziennym. Zdarzenie goniło zdarzenie. To relacja z takiego, które zobaczyłem:

Wóz z węglem wjeżdża na przejazd, mimo że dróżnik dał

sygnał brzęczkiem i właśnie opuszcza szlabany. Woźnica zostaje uderzony dolną poprzeczką szlabanu i ruchomymi, zwisają-

cymi prętami. Upada do wnętrza wozu, który staje w poprzek torów, uwięziony na przejeździe, przed już zamkniętym drugim szlabanem. Słychać przeraźliwy huk i gwizd nadjeżdżającego dalekobieżnego pociągu relacji Warszawa–Berlin. Gwałtownie narasta stukot drżących szyn. Dróżniczka, chcąc zapobiec niechybnej śmierci człowieka i konia, a jeśli pociąg wykolei się tuż przed peronami – Bóg wie czyjej jeszcze, kręci korbą, próbując unieść szlaban. Ten zdaje się podnosić całą wieczność, podobnie jak woźnica, który, mając widocznie w czubie, z wolna wstaje na kolana i co widać wyraźnie, nie w pełni zdaje sobie sprawę z grożącego mu niebezpieczeństwa. Widząc ruch szlabanu, mocno uderza konia batem. Przód nadjeżdżającej

lokomotywy wyrzucającej pióropusz dymu i pary właśnie mija budynek zawiadowcy. Po chwili, nie zwalniając biegu, wjeżdża na przejazd. Tymczasem koń, po szalonym szarpnięciu, w wyniku którego woźnica znów spada z ławki, ciągnie wóz przez tory. Na oczach przerażonych ludzi lokomotywa ociera się

o tył wozu, łamiąc wystający drąg rozwory i zrzucając zawieszoną na nim lampę naftową. Huk pędzących wagonów nagle

ustaje, a pociąg znika równie prędko jak się pojawił. Chwila ciszy. Z budynku zawiadowcy wybiega kolejarz, ludzie wokół

krzyczą z wrażenia, strachu i emocji. Gawiedź jak zwykle jest 72

podzielona. Jedni słusznie złorzeczą pijanemu woźnicy, ale ktoś inny wymyśla dróżniczce, bo dopiero teraz zauważają, że to kobieta. Wybucha spór o to, czy woźnica wjechał zbyt późno, czy szlaban zamknięto za wcześnie. Nie jest dla nich ważne, że brzęczenie dzwonka oznacza obowiązek wstrzymania ruchu na

przejeździe i z niewielką zwłoką następuje opuszczanie szlabanu.

Zasada, kto zdąży – ten spryciarz, kto nie – ten fujara, była

wtedy najzupełniej naturalna. A może się uda... na pewno się

uda. Słowo „uda się” było mottem naszych zachowań i tkwiło

głęboko w mentalności.

Stale sprawdzaliśmy, czy i jak bardzo sprzyja nam szczę-

ście: A, stanę na stopniu ruszającego tramwaju, choć miejsca

starcza na jedną stopę, przytrzymam się gościa, który już trzyma poręcz jedną ręką. Może ci z przodu wcisną się do środka i ja

złapię za poręcz? Może się uda.

A, przebiegnę przez przejście, bo samochody dopiero

ruszają. Może się uda.

A, skoczę po torach i wdrapię się na peron, bo mój pociąg

już rusza, a na przejście tunelem nie mam już czasu. Przecież

nie będę czekać trzy godziny na następny. Może się uda.

I później komentarz: nie udało mu się. . stopa uwięzła

w szynach, bo akurat przestawiano zwrotnicę. Wyszarpnąć

buta nie zdołał i nadjeżdżający pociąg dalekobieżny zabrał

go ze sobą w otchłań wieczności. A, miał pecha, bo to..., bo

tamto... Chciał popisać się przed kumplami i mu tym razem

nie wyszło. Mój los i losy moich kolegów zależały właśnie

od szczęścia i zbiegu okoliczności. Musiało się udać. Ryzyko

73

było integralną częścią tamtych czasów, mieliśmy je we krwi.

Podejmowanie go, trzeba czy nie trzeba, było uważane za

coś normalnego. Dla sportu. I to podpuszczanie pod ambicję:

co, nie zrobisz tego? Boisz się? – Co? Ja się boję? Zaraz ci

pokażę bracie, co potrafię. Było dla nas jasne, że jeśli komuś nie dopisuje szczęście albo jest po prostu gapą, to prędzej czy później marny spotka go los.

74

Mróz jest wielkim artystą

W latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy miesz-

kaliśmy we Włochach, zimy były mroźne i śnieżne, a okresy

letnie bardzo gorące. Skwar i żar dosłownie lały się z nieba.

Nadejścia lata i zimy oczekiwaliśmy z wielką niecierpliwo-

ścią. Zima czasem zaczynała się już w październiku, ledwo

zdążyliśmy pozbierać kasztany i zebrać orzechy. Była dla

dzieciarni nie lada atrakcją. Jazda na sankach, nartach, łyżwach

– albo po prostu na butach, w dół z wyślizganej górki, lub po

zamarzniętych kałużach. Pasje sportowe po jesiennej, smętnej

i deszczowej przerwie odżywały z nową siłą.

Jednego roku, w lutym, śnieg padał bez przerwy. Już po

dwóch dniach nie mogliśmy wyjść z domu, bo zasypał drzwi

wejściowe i nie dało się ich otworzyć. Syn sąsiadów wyskoczył

z okna na parterze w śnieg po pas i je odkopał. Padało nieustannie. Po czterech dniach chodziliśmy śnieżnymi tunelami. Byłem

mały, więc poza ścianami tunelu i dróżki przed sobą niczego

więcej nie widziałem. Aha, jeszcze zachmurzone niebo nad

głową, z którego nieprzerwanie padały wirujące płatki śniegu.

Mróz jest wielkim artystą – w podziw wprawiały mnie fan-

tastyczne rysunki ze szronu na szybach, gwiazdki, esy-floresy, jakieś ozdóbki zawijane we wszystkie strony i regularne,

cudowne formy spadających płatków. Można było szaleć

do upadłego, lepić bałwany z nosem z marchewki i oczami

z węgielków. Wieczorem padaliśmy ze zmęczenia, z trudem

ściągając z siebie, zazwyczaj kompletnie przemoczone, a przy

75

tym zesztywniałe od mrozu: buty, spodnie, kurtki, rękawice.

Leżały później przy rozpalonym piecu i suszyły się. Do rana

musiały wyschnąć – innych rzeczy na zmianę nie było. Czasem

podczas szaleństw na dworze coś zaginęło: rękawiczka, czapka

albo szalik. Zawsze była za to potężna bura.

Zimą i latem najwięcej czasu spędzaliśmy nad stawem,

do którego od domu było nie więcej niż sto metrów. Miał

głębokość od kilku do kilkunastu metrów. Jego brzegi, ostro

pochylone, szybko zagłębiały się w lodowatą wodę. Nawet

latem była chłodna, bo z dna biły zimne źródła. Nagrzana na

wierzchu, paraliżowała nogi i ręce po głębszym zanurkowaniu.

Staw był rozległym wyrobiskiem, z brzegami z tłustej gliny,

po której ślizgały się nasze stopy. Chwila nieuwagi i można

było dosłownie „wjechać” po glinie do głębokiej wody.

W okresie gdy tam mieszkałem, utonęło w stawie kilkoro

dzieci, które bez opieki dorosłych stale bawiły się nad wodą.

Było to wtedy naturalne, każdy z nas sam musiał martwić się

o siebie. Taka szkoła przetrwania dla maluchów. Błąkały się

z kluczem na szyi po okolicy, dopóki z pracy nie wróciła matka albo ojciec. Spoglądając dziś na mapę, widzę, że staw ma nazwę: Koziorożca. Rozciąga się pomiędzy ulicami Rybnicką (tam

mieszkaliśmy), Globusową a biegnącą łukiem ulicą Koziorożca.

Zimą staw zwykle pokrywała gruba warstwa lodu. Miała

czasem trzydzieści – czterdzieści centymetrów i więcej! Mógł-

by więc po niej jeździć osobowy samochód. Lód miał swoją

wartość użytkową i handlową. Za pomocą pił wyrzynano ze

stawu prostopadłościenne bloki. Miały określone wymiary,

około 80 cm długości, a przekrój kwadratowy – taki jak gru-

76

bość pokrywy lodu. Obok stawu wykopywano doły głębokie na trzy metry, wypełnione trocinami. Bloki lodu, przysypane

grubą warstwą trocin i ziemi, przechowywano w nich do na-

stępnej zimy. Wiosną, latem i jesienią co kilka dni dokądś je

zabierano. Po roku 1960 metodę tę stopniowo ograniczano, aż

przestano z niej w ogóle korzystać.

Ten sposób pozyskiwania lodu do chłodzenia i zamraża-

nia produktów miał wielusetletnią tradycję. Oczywiście prądu

i lodówek wtedy nie było. Były jednak tzw. lodownie, w któ-

rych przechowywało się produkty żywnościowe. Lodownia

to pomieszczenie – rodzaj ziemianki, do której w zimie przy-

wożono bryły lodu wyrąbane z pobliskich jezior czy stawów.

Jej wnętrze znajdowało się kilka metrów pod ziemią, a sama

lodownia przysypana była grubą warstwą ziemi. Lód utrzy-

mywał się w niej do następnej zimy, a temperatura wewnątrz

wahała się w okolicy zera.

Z zewnątrz typowa lodownia wyglądała jak dwu- albo

trzymetrowej wysokości pagórek o stromych stokach, zaopa-

trzony w solidne drewniane drzwi. Za tymi drzwiami zwykle

kilkanaście schodków prowadziło w dół, do poziomu podłogi

wyłożonej kamieniami, łupkami lub wysypanej trocinami.

Gdy nie było przygotowanej piwniczki, bloki lodu układano

w jakimś zamkniętym pomieszczeniu. Na kolejne warstwy sypa-

no wióry. Taki przekładaniec wytrzymywał aż do późnej jesieni.

Miejsca na stawie, w których wyrąbano bloki lodu, nie

były niczym oznaczane. Były to przeręble – poletka wodne,

czyli dziury w lodzie, które wieczorem, gdy temperatura spadała znacznie poniżej zera, błyskawicznie pokrywała warstewka

77

cienkiego lodu. Miały czasem po kilkanaście metrów kwadratowych. Nocne opady śniegu sprawiały, że rano cały staw

pokrywała równa, gładka warstwa świeżego puchu, doskonale

maskując zdradliwe przeręble.

Gdy radośnie wbiegaliśmy na staw, ślizgać się, albo zjeż-

dżaliśmy do niego ze stromych brzegów na sankach i nartach,

zapominaliśmy, że czyhają na nas takie pułapki. Wejście albo

wjazd na niewidoczny przerębel stanowiło śmiertelne niebez-

pieczeństwo. Ubrani w grube kurtki i spodnie, wełniane swetry, ciężkie zimowe buty, na łyżwach czy z nartami, w momencie

znalezienia się w lodowatej wodzie narażeni byliśmy na szyb-

kie utonięcie. Jeśli przerębel nie był duży, można było znaleźć się niemal natychmiast pod grubym lodem – nie widząc nad

sobą żadnego otworu i drogi ucieczki. Nasiąknięte ubrania

i buty wciągały do dna. Chłód i szok paraliżował całe ciało.

Już trzy metry od brzegu stawu woda miała kilka metrów

głębokości. Po szkole, zimą, szybko zapadał zmierzch. Gdy

tam przybiegaliśmy, zwykle było już szaro lub ciemno. Nie-

mal nie było zimy, by któreś z okolicznych dzieci nie utopiło

się. Na widok tonącego pozostałe dzieci ze strachu uciekały

albo biegły zawołać dorosłych. Zanim nadeszła pomoc, po

tonącym zwykle nie było śladu. Nieszczęścia nad stawem

spotykały nie tylko dzieci. Wielu dorosłych nieustannie ło-

wiło ryby, z zamiłowania, ale i potrzeby – w sklepach trudno

było je kupić, w ogóle panował powszechny głód i bieda. Do

przerębli wpadali wędkarze, którzy ryzykowali wchodzenie na

staw wczesną zimą. Wtedy pokrywa lodu była bardzo cienka.

Wędkarze sami wyrąbywali przeręble, by móc w nich łowić.

78

Także wiosną ginęli ci, którzy podejmowali ryzyko, gdy lód podtopiony słońcem, szybko tracił grubość i wytrzyma-

łość. Czasem wchodziliśmy na słaby lód, popisując się, kto

dalej zajdzie. To była jedna z zabaw mojego dzieciństwa. Lód

trzeszczał i pojawiały się pęknięcia – trzaskające rysy biegły wciąż dalej i dalej...

Nie raz zdarzało się, że wpadłem po kolana, ale jedno

zdarzenie zapamiętałem do końca życia. Miałem wtedy 8 lat.

Był silny mróz. Wczesnym wieczorem, po szkole, mając przed

oczami wyścigi psich zaprzęgów z książki Jacka Londona,

zorganizowałem taki „zaprzęg” z młodszych ode mnie dzieci.

Moje „pieski” ochoczo rwały do przodu i zaraz znaleźliśmy się

nad stawem. Nad stromym brzegiem dzieciaki puściły sznurek

i rozpierzchły się na boki, a ja zjechałem na sankach w dół –

na lód. Sanki zatrzymały się kilkanaście metrów od brzegu.

Siedząc na nich poczułem, że płozy dosłownie osuwają się,

a lód ugina się, trzaska i dookoła błyskawicznie pojawia się

woda. Wjechałem w dopiero co zamarznięty przerębel.

Uciekać! – nogi zdjęte z sanek od razu wywołały gwałtow-

ny trzask lodu, który pękał coraz szybciej. Jedna noga już była w wodzie. Zsunąłem się z sanek, prawie leżąc na promieniście

trzaskającej i zapadającej się coraz głębiej cieniutkiej tafli.

Gdy próbowałem pełznąć do brzegu, lód pode mną załamał

się. Byłem najpierw po pas, a za chwilę po piersi w wodzie.

Dzieciaki w krzyk i w nogi. Złapałem wiązkę trzciny, która

była w zasięgu ręki, potem za krawędź grubszego lodu, po-

woli przesuwając się do brzegu. Potrwało jeszcze chwilę, gdy

poczułem grunt pod nogami.

79

Kiedy dotarłem do brzegu, dookoła nikogo nie było. Trzą-

słem się z zimna. Gdy szedłem do domu, całe ubranie zdążyło

na mnie zamarznąć. Po jego zdjęciu zaczęto mnie rozgrzewać,

nacierając ciało terpentyną i wódką. Usłyszałem wiele cierpkich słów. Jednak po kilku dniach znów tam poszedłem. Bo czy

jest coś lepszego do robienia zimą od szaleństw nad stawem?

Mój codzienny świat stanowiła najbliższa okolica. O każdej

porze roku mieliśmy mnóstwo pomysłów na zabawę i rywa-

lizację. Wszystko jednak w końcu obrzydnie – nawet zima,

szczególnie kiedy traci swój urok przez roztopy, kałuże i błoto.

Wtedy z pomocą podążają wiosna i lato.

80

REFLEKSJE

Anonimowy bohater

Czasem zastanawiam się nad definicją odwagi. A wła-

ściwie nie czasem. Myślę o tym bardzo często. Nie jest łatwo

zanalizować siebie samego, tak do głębi, by móc przewidzieć

własną reakcję w ekstremalnej sytuacji. Są w życiu chwile,

gdy stajemy przed zagrożeniem bezpieczeństwa własnego,

swoich bliskich, osób obcych. Zadaję sobie pytanie – jak bym

się zachował? Dam się ponieść nieszczęściu czy stawię czoła

zagrożeniu? I od czego zależeć będzie moja reakcja? Czy za-

chowanie zimnej krwi wynika z silnej psychiki, czy wyłącznie

konkretnych okoliczności i reakcji emocjonalnej, stanu ducha

w tym konkretnym momencie?

Bo czym jest odwaga, bohaterstwo, opanowanie? Czy

chcemy przetrwać, bo życie, nawet takie z pozoru zwykłe

i czasem nieszczęśliwe, jest jednak dla nas nadrzędną wartością, wobec której reszta spraw przestaje mieć znaczenie?

W chwili nagłego zagrożenia w mózgu następują jakieś

gwałtowne reakcje neuro-fizyko-chemiczne, które wyłącza-

ją pewne obszary świadomości, włączają zaś inne. Może

wyłącza się myślenie wielowątkowe, a ciało posłuszne jest

prostym nakazom umysłu wynikającym z instynktu samo-

zachowawczego? I właśnie wtedy działamy z nadzwyczajną

siłą? Na myśl często przychodzi mi tragedia w Kaprun. Może

dlatego, że mój syn, który z grupą kolegów i trenerem jeździł

81

tam przez kilka sezonów, mógł być jednym z nieszczęsnych narciarzy, którzy zginęli.

Leżąca na południowy zachód od Salzburga, u podnóża

głównego grzbietu alpejskiego, masywu Wysokie Taury, wy-

poczynkowa miejscowość Kaprun, stanowi jeden z głównych

ośrodków narciarskich w Austrii. Ze wszystkich austriackich

ośrodków narciarskich jest to ośrodek najbardziej „polski”.

Stosunkowo niewielka, możliwa do przebycia w jeden dzień,

odległość ośmiuset kilometrów, która dzieli Kaprun od przejścia granicznego w Cieszynie, sprawia, że na znajdujących się tam

stokach język polski można usłyszeć codziennie. Największą

atrakcją dla narciarzy przyjeżdżających do Kaprun jest poło-

żony na wysokości 3203 m.n.p.m. lodowiec Kitzsteinhorn.

Mieści się tam czynny przez cały rok ośrodek narciarski,

przyciągający świetnymi warunkami wielu amatorów białego

szaleństwa. Miejsce to charakteryzuje się dużą różnorodnością

tras, wśród których znajdują się zarówno te przeznaczone dla

wytrawnych narciarskich zapaleńców, jak i te, po których

śmiało mogą jeździć początkujący narciarze i snowboardziści.

Na Kitzsteinhorn dostać się można za pomocą jednej z wie-

lu kolejek górskich, których stacje zlokalizowane są kilka

kilometrów od Kaprun. Są tam kolejki gondolowe i wyciągi

krzesełkowe, ale dominującym elementem krajobrazu jest

potężna konstrukcja zwana Kretem. To kolejka poruszająca

się na szynach, napędzana za pomocą liny wyciągowej.

Oficjalnie kolejka ta nazywa się Kaprun 2. Zbudowana

została w roku 1974, a dwadzieścia lat późnej zmodernizowana.

Jej trasa ma początek w Thoerl w Dolinie Kaprun, a całkowita

82

długość trasy wynosi blisko cztery kilometry. Pierwszy, liczący sześćset metrów odcinek przebiega po wznoszącej się stalowej

estakadzie, zaś pozostała trasa w wąskim tunelu, nachylonym

pod kątem czterdziestu dwóch stopni. Kolejka górska w Kaprun

przypomina więc nieco naszą kolejkę na Gubałówkę – z tą

różnicą, że jej trasa biegnie w tunelu – z czego to właśnie

wzięła się jej popularna nazwa – Kret.

Wiele osób nie lubi wjeżdżać Kretem na lodowiec Kitzt-

seihorn. Z jednego z dwóch zwykle zatłoczonych wagoników

tej kolejki nie można wiele zobaczyć. A wrażenie podczas

jazdy w tunelu nie jest szczególnie przyjemne. Jednak chyba

nikt z korzystających z Kreta w Kaprun nie przypuszczał, że

właśnie ta kolejka okaże się dla pasażerów śmiertelną pułapką.

Austriaccy specjaliści od bezpieczeństwa kolejek górskich

twierdzili, że kolejka ta jest znacznie bezpieczniejsza niż wyciągi krzesełkowe i gondolowe. Uzasadniali to tym, że w przypadku

ewentualnego zerwania się liny ciągnącej wagoniki, nie spadną

one w dół, gdyż wyposażone są w hamulce szynowe, dokładnie

tak samo jak windy.

Feralnego dnia, 11 listopada 2000 r. duża grupa polskich

narciarzy spóźniła się na kurs kolejki. Wsiedli do niej głów-

nie Niemcy i Austriacy, by wjechać na szczyt Kitzsteinhorn.

Nikomu nie przyszło do głowy, że jazda może się wiązać

z jakimkolwiek ryzykiem. Tym razem jednak wagoniki Kre-

ta do stacji końcowej nie dotarły. Z wylotu u szczytu tunelu

buchnęły potężne kłęby czarnego dymu. O tym, jak dużo było

tego dymu, świadczyć może fakt, że trzej pracownicy obsługi

83

technicznej, którzy znajdowali się na górze, bezpośrednio przy wylocie tunelu, ulegli śmiertelnemu zaczadzeniu.

Pasażerowie kolejki nie mieli dużych szans na przeżycie.

Nachylony pod kątem czterdziestu dwóch stopni tunel zadziałał

jak gigantyczny komin. Panujący w nim gwałtowny przeciąg

błyskawicznie podsycił płomienie. Pożar wybuchł i gwałtownie

się rozprzestrzenił, w momencie gdy wagoniki znajdowały się

kilkaset metrów powyżej wjazdu do tunelu.

Ta ogromna katastrofa ma anonimowego bohatera, który

jako jedyny pasażer kolejki zachował zimną krew. Zdobywa-

jąc się na nadludzki wysiłek, rozbił, w tylko sobie wiadomy

sposób, odporną na najmocniejsze uderzenia tylną szybę

drugiego wagonu. Wziął na ręce omdlałych od dymu dwóch

chłopców i pobiegł w dół zadymionego tunelu, w którym już

szalał ogień i panowała wysoka temperatura. Przez wybitą

przez tego mężczyznę szybę zdążyło przed zasłabnięciem

wydostać się z kolejki i uratować dwanaście osób. W pożarze

kolejki górskiej Kret w Kaprun zginęło stu pięćdziesięciu pięciu narciarzy i snowboardzistów. Śledztwo wyjaśniło przyczynę

pożaru. Zapaliła się drewniana obudowa termowentylatora,

której tam nie powinno być. Ogień szybko rozprzestrzenił się

ku górze tunelu po plamach smarów i strużkach wyciekających

płynów hamulcowych.

O naszym życiu nie decydujemy wyłącznie my sami.

Często zależy ono od losu, szczęścia, ułamka sekundy, czyjejś

przytomności umysłu. To jasne, że w kolejce było wielu silnych i odważnych. Ale udało się jednemu. Emocje wyzwoliły w nim

84

niewyobrażalną siłę. Zbiegł w dół kilkaset metrów w dymie

i płomieniach, nie myśląc wyłącznie o sobie.

Uratował dwa młode życia, narażając własne. Stał się

wielkim, prawdziwym bohaterem. Zachowując sprawność

fizyczną, prowadząc zdrowy tryb życia, dajemy sobie więcej

szans na przetrwanie nieszczęśliwych, niespodziewanych zda-

rzeń. Mądre przysłowie mówi: w zdrowym ciele zdrowy duch.

85

Trudny powrót

Gdy w 1993 roku powrócił do ojczyzny po ośmioletnim

pobycie w stolicy kraju położonego za polską północno-

-wschodnią granicą, jakaś bardzo grzeczna pani, wsłuchując

się w jego obco brzmiący akcent, zapytała uprzejmie:

– A gdzie nauczył się pan tak ładnie mówić po polsku?

Nic nie odpowiedział, tylko zajrzał głębiej w zakamarki

własnej duszy, zadając jedno pytanie:

– Ile z Polaka we mnie zostało?

Kiedy jest się przez wiele lat w obcym kraju, to czy

chcesz, czy nie, zaczynasz myśleć kategoriami tych, wśród

których przebywasz. Na myśl przychodzą ci ich przysłowia

i potoczne zwroty, a zwyczaje przestają wydawać się dziwne.

Przesiąkasz ich mądrością i z czasem godzisz się, że jest w tobie drugi człowiek, z którym musisz żyć w zgodzie. W końcu wy

dwaj to różniące się kulturowo, ale jakże bliskie sobie osoby.

Uprzejma pani zwróciła uwagę na jego śpiewający i za-

ciągający akcent. Cóż, niczego więcej nie dało się zauważyć

podczas pierwszego kontaktu z nieznajomym. Jej komentarz

spowodował, że coś w nim drgnęło, bo wiedział, że tak naprawdę podczas pobytu za granicą nastąpiły w nim zmiany głębsze niż

obcy akcent, który dostrzegła nieznajoma. I na tyle istotne, iż zaledwie część z nich był w stanie dostrzec.

Teraz, po latach, wie, że jeśli pojawi się ponownie w miej-

scu, które było jego domem, przejdzie silny wstrząs i kto wie, może jakąś wewnętrzną metamorfozę? A w jej wyniku powróci

86

jego dawny rytm życia, myślenia, odżyją ówczesne radości i emocje. Może odrodzi się wewnętrzne napięcie wywołane

kiedyś wolą przetrwania wobec otaczających go przeciwności.

I uzna te lata za stracone?

Może właśnie z powodu tych refleksji od ponad dwudziestu

lat nie wsiada do samochodu, by dziesiątki razy, jak kiedyś,

przejechać w kilkanaście godzin niecały tysiąc kilometrów,

by pokonać dystans dzielący Warszawę od bliskiej mu stolicy

innego państwa. I niczego nie zmienia fakt, że dzisiaj ten kraj należy do Uni Europejskiej. Unia to fasada. Kraj, tak naprawdę, tworzą ci sami znani mu ludzie, których hierarchia wartości

ulega bardzo powolnym przemianom. Postęp cywilizacyjny

nie zmienia diametralnie ich mentalności i światopoglądu

wyniesionego z domu.

Jeśli kiedyś tam pojedzie, to wie, że na rogatkach tego

pięknego miasta spotka drugiego siebie, człowieka, który

wyjeżdżał stamtąd przed laty. A właściwie był tam stale, bo

druga dusza gdzieś w nim przetrwała. I boi się. Gdyby stanęli

naprzeciw siebie, natychmiast zrodziłaby się potrzeba oceny

ówczesnych zdarzeń i decyzji. Niełatwo byłoby mu sprostać

wielkiemu naporowi myśli, wspomnień i emocji. A jak wy-

padłaby ocena jego obecnego życia dokonana przez tamtego

siebie? Rozliczyć się z samym sobą jest bardzo trudno.

Jak dziś obroniłby racje i postępowanie tamtego siebie,

mając za sobą lata nowych doświadczeń i odmienioną nimi

osobowość? Jak uzasadniłby podejmowanie tylu ryzyk, oso-

87

bistych, zawodowych, biznesowych, nie wyłączając nawet

ryzyka utraty czegoś dla człowieka najcenniejszego?

Wciąż więc, z roku na rok, odkłada ten trudny powrót.

Wie, że gdy znów tam się znajdzie, odżyje z wielką siłą świat

jego wspomnień, a skala związanych z tym przeżyć i potrzeba

samooceny może okazać się trudnym do udźwignięcia ciężarem.

Może jednak, odkładając z roku na rok swoje spotkanie

z przeszłością, niepotrzebnie oddala rozliczenie z samym sobą?

A jego potrzeba nie znika. Wręcz przeciwnie, towarzyszy mu

stale i wciąż narasta.

Wie, że unikanie tej konfrontacji to jak przekładanie na

jesień ważnego egzaminu, od którego zależy wszystko.

88

Szare pudełko z Australii

Janek, jedyny syn w warszawskiej siedmioosobowej ro-

dzinie, był oczkiem w głowie swojej mamy Katarzyny. Cztery

córki, traktowane zawsze bardzo surowo, nie absorbowały jej

serca i myśli w takim stopniu jak On. Dla Janka zawsze było

wszystko – eleganckie ubrania, dobry korepetytor, pieniądze.

Otrzymywał to, czego zapragnął. Ojciec, który często przebywał

poza domem, z obawą obserwował jego tryb życia i relacje

z matką. Wybuchła wojna i nastał czas niemieckiej okupacji –

pełen zagrożeń i patriotycznych uniesień. Dla Janka, studenta

SGH, był to również okres miłosnych porywów. W uczuciach

do dziewczyn nigdy nie był stały. Przynajmniej trzy z nich mia-

ły powód do rozpaczy, gdy Janka, wówczas dwudziestolatka,

schwytano w 1940 roku na ulicy podczas jednej z pierwszych

łapanek i wywieziono do obozu w Oświęcimiu.

Przywykły do luksusu nie umiał się w obozie odnaleźć,

przystosować do życia pełnego strachu, udręki i głodu. Matka,

w przystępie szalonej rozpaczy, dokonała cudu. Przekupiła

złotem i dolarami wysokiego rangą niemieckiego oficera, który

załatwił zwolnienie Janka z Oświęcimia. Historia zna jedynie

pojedyncze takie przypadki i to wyłącznie w pierwszych mie-

siącach funkcjonowania obozu. W ciągu trzech miesięcy od

uwięzienia Janek przerażająco wychudł. Koledzy z Warszawy

odebrali go pod bramą i po całodniowej podróży wnieśli na

noszach, niemal nieprzytomnego, do domu na ulicy Zielnej.

Ważył trzydzieści sześć kilogramów. Zwolnienie z obozu

89

nastąpiło niemal w ostatniej chwili, kolejnego miesiąca Janek by nie przeżył. Niedługo potem okupant stał się całkowicie

bezwzględny wobec Polaków.

Na początku rekonwalescencji dostawał minimalne ilości

jedzenia. Wygłodzony organizm musiał się przystosować. Tro-

skliwie karmiony przez mamę powoli dochodził do siebie. Był

bardzo zdolny, ale do nauki nie wkładał serca. Przed wojną, by oderwać go od nieciekawego towarzystwa w jakim się znalazł,

wysłano go z Warszawy do gimnazjum z internatem w Radomiu.

Z maturą w zębach przejechał jak szalony, na rowerze, te sto pięć kilometrów po dziurawej drodze do Warszawy, by z triumfem

wręczyć ją mamie. Tuż przed okupacją zaczął studiować na SGH.

Pomysły Janka zawsze wprawiały w zdumienie. Przed

wojną jego mama, idąc ulicą Górnośląską, zobaczyła jakiegoś

szaleńca jadącego na rowerze w dół bez trzymanki. Pomyślała

natychmiast, że niektórzy rodzice w ogóle nie troszczą się

o dzieci. Powinni być ukarani! Przemknęło jej to przez głowę,

gdy pędzący w dół chłopiec, śmiejąc się, nieoczekiwanie po-

machał do niej. Na widok własnego syna zamarła ze strachu.

Wiadomo, jak stromy jest zjazd Górnośląską w dół – od sejmu

w stronę ulicy Myśliwieckiej. Niechybnie w domu oberwał,

ale o tym historia milczy.

Jako kilkunastoletni chłopiec, podczas śniadania, chcąc

popisać się przed siostrami, chwycił jajko ugotowane na twardo i zawołał:

– Kto tak umie?! Połknę całe!!!

Nikt nie potraktował serio jego deklaracji, więc zanim go

powstrzymano, wepchnął je do gardła. I próbował przełknąć!

90

W całości! Jajko utkwiło w przełyku. Oczy niemal wyszły mu na wierzch. Zaczął się dusić. Szok, krzyk, któraś z sióstr pobiegła po sąsiada lekarza. Zaczęły się konwulsje, cały zsiniał.

Nie sposób opisać tego, co się działo. Gorące okłady, bicie po plecach. Miał szczęście, że go odratowano.

Wziął udział w powstaniu warszawskim w stopniu star-

szego strzelca w Korpusie Armii Krajowej.

Po wojnie, w 1945 r. trafił do armii amerykańskiej stacjo-

nującej w Niemczech. Pracował jako tłumacz, później pojechał

do Francji, gdzie mieszkał do 1954 roku. Miał tam partnerkę

– Sophie – Francuzkę. Byli ze sobą kilka lat, ale nie chciał się z nią ożenić. Była bardzo zazdrosna, bo Jean lubił bajerować

kobiety i nie zawsze robił to potajemnie. Pewnego wieczoru

zorientował się, że jego Francuzka wpadła w depresję i za

ciągłe „numery” może chcieć się na nim okrutnie zemścić.

Sophie tego wieczoru była bardzo niespokojna, stale unikała

jego wzroku. Gdy spostrzegł, że długi nóż zniknął gdzieś

z szuflady, przestraszył się. Uznał, że tej nocy, podczas snu, może znaleźć się w niebezpieczeństwie. Wieczorem dyskretnie

wziął swoje dokumenty i spakował trochę rzeczy osobistych.

– Sophie! – powiedział – wychodzę kupić gauloise’y – na

drugą stronę ulicy. Wyszedł po papierosy, na pięć minut, by

już nigdy więcej jej nie zobaczyć.

W nocy pojechał do portu w Marsylii. Zapisał się na listę

emigracyjną do Australii. Po dwumiesięcznym rejsie dotarł do

portu Melbourne. Zamieszkał w Adelaide.

Początkowo pracował jako robotnik, następnie był kie-

rowcą ciężarówki. Często obserwował rodzinę emigrantów,

91

mieszkającą w sąsiedztwie. Okazało się, że byli z Estonii, ale. . mówili wyłącznie po niemiecku. Tak poznał Marthę

i... ożenił się z nią. Była od niego znacznie starsza. Wkrótce wyszło na jaw, że jest wdową po niemieckim oficerze. Przed

wojną mieszkała na wyspie Saaremaa – na Bałtyku, w pobliżu

Estonii i Łotwy. Dla Janka najbliższa rodzina jak i jej opinie nie miały większego znaczenia. Od końca wojny nie był w Polsce,

korespondował wyłącznie z matką.

W Adelaide stał się znany i bogaty. Miał głowę do intere-

sów. Po kilkunastu latach posiadał trzy domy w Adelaide i jeden w Szwajcarii. Żył z udzielania pożyczek i wynajmu mieszkań.

Martha raz była w Warszawie, w roku 1969. Odwiedziła

rodzinę Janka i jego znajomych. Była spłowiałą blondynką,

dość wysoką i szczupłą. Nie mieli dzieci. Janek, podobnie jak

i ona, zapisał się w Adelaide do klubu niemieckiego. Więzi

z Polską, sądząc po jego postępowaniu, nie odczuwał. Miał

niezwykle pragmatyczną naturę, zawsze i na wszystkim musiał

coś zyskać i zarobić.

Będąc kilka razy w Polsce, całymi tygodniami przemiesz-

kiwał u rodziny, a najchętniej u najmłodszej siostry Basi.

Najczęściej, najchętniej i najdłużej, bo takich obiadów nie

było nigdzie! Miała wspaniałą gosposię – Zosię. Mieszkał,

jadł i za nic nie płacił. W końcu – Brat! Miał świadomość,

że wykorzystuje rodzinę, bo pewnego razu, gdy wrócił późną

nocą, zadzwonił przez domofon i mówi:

– Tu pijawka!

I słyszy odpowiedź:

– Tu sadzawka!

92

W trakcie pobytów w Warszawie odwiedzał dawne znajome, najczęściej – Małgosię, przedwojenną miłość. Musieli

przeżywać chwile uniesień, bo Małgosia podarowała mu

cenny obraz Juliusza Kossaka. Jak udało mu się wywieźć to

dzieło sztuki za granicę? Na zachód Europy wrócił wynajętym

w Paryżu samochodem.

Katarzyna, osiemdziesięcioletnia staruszka, nadal ko-

chała syna bezgraniczną miłością. Po raz ostatni był w Polsce

w 1970 roku, odwiedził Jastarnię i Mazury. Wyjeżdżając do

Australii, nie wahał się przyjąć od niej resztek oszczędności –

pięciuset dolarów przechowywanych na czarną godzinę, które

dała mu „na podróż powrotną”. Dla niej to było wszystko, co

jej zostało. Dla niego zaś znaczyło tyle co nic. Chyba niewiele ojczyzna straciła z powodu jego emigracji. Z pewnością niczego nie zyskała. Od razu uprzedzał rodzinę: jak któreś z dzieci czterech sióstr chce jechać do Australii i tam pracować – mogę kupić one way ticket – dalej o wszystko martwcie się sami – ja pomagać nie będę. Nikt nie skorzystał.

Zmarł w Adelaide w 1998 roku. Wszystko co miał, zo-

stawił w spadku rodzinie Marthy. Za to jego polskiej rodzinie

przypadła rola załatwiania pochówku w Warszawie. Rodzina

Marthy wysłała do Polski szare, plastikowe, szczelnie zespo-

lone pudełko. Ta nieoczekiwana paczka, którą pewnego dnia

listonosz przyniósł do mieszkania jednej z sióstr, od początku stanowiła zagadkę. Dolary czy prochy Janka? Jeśli prochy po

kremacji, to tej paczki nie wysłano z zachowaniem oficjalnych

procedur, jakie obowiązują w przypadku zwłok.

93

Jest od tego specjalna firma pogrzebowa, obsługująca transport prochów do kraju – jest to usługa certyfikowana

i bardzo kosztowna. Przesyłka przebiega wówczas na podstawie

specjalnych międzynarodowych dokumentów granicznych.

Dokonywana jest kwarantanna i wszystko odbywa się z nale-

żytym ceremoniałem. Dokumenty trafiają do urzędu miasta, są

rejestrowane i służą do uzyskania oficjalnej zgody na pogrzeb.

Tymczasem, ta zwykła paczka z dalekiej Australii, wysłana

przez oszczędną rodzinę Marthy, trafiła do Warszawy jak towar

ze sklepu internetowego. Czyżby wyekspediowano prochy

Janka bez ceregieli, najmniejszym kosztem? Siostry delibe-

rowały nad ową paczką, szarym, nieotwieralnym podłużnym

plastikowym pudełkiem, nie mając pewności, co się właściwie

w niej znajduje. Ostatecznie nigdy jej nie otwarto.

Nikt nie domyśliłby się, ile zachodu kosztowało, by nakłonić

Urząd Miasta Stołecznego Warszawy do pominięcia obowiązu-

jących procedur. Naczelnik po trzech tygodniach nieustannych

wizyt i próśb, po uzyskaniu potwierdzenia zarządu cmentarza

o możliwości złożenia urny Janka w rodzinnym grobie, zgodził

się w końcu zarejestrować oficjalnie szare pudełko jako prochy zmarłego na obczyźnie Polaka Janka i wydać zgodę na jego

pochówek. Na początku listopada 1998 r. doszło w Warszawie

do podwójnego pogrzebu – męża jednej z sióstr oraz Janka.

Zagadka – co znajdowało się w plastikowym pudełku –

nie została rozwiązana. Z Australii nie przyszedł żaden list,

który zawierałby tę, tak istotną, informację. Był wprawdzie

jeden telefon, który odebrała siostra Janka, ale... ona w ogóle nie zna angielskiego!

94

Przypadek Pana Gracjana

Krynica Górska cieszyła się zawsze wielkim powodze-

niem. Ściągali tutaj wielbiciele narciarstwa i gór, Jana Kiepury, zdrojowych wód mineralnych. Ten przedwojenny kurort był

i jest idealnym miejscem do nawiązywania nowych znajomości,

także w sferze biznesu i... nie tylko.

Znalazł tu swoje miejsce na ziemi pan Gracjan. Był w swo-

im żywiole. W Krynicy stale coś się działo – koncerty, recitale, festiwale, liczne rocznice wydarzeń kulturalnych. Stwarzały

one panu Gracjanowi nieustanne okazje do redagowania i ofe-

rowania wyjątkowego towaru – kart z okolicznościowym,

przez siebie wymyślonym stemplem. Starzy bywalcy Krynicy

rozpoznawali na deptaku przed Domem Zdrojowym postać

pana Gracjana i nabywali te kartki, by udokumentować swoje

uczestnictwo w tak ważnych wydarzeniach. Była to postać

oryginalna i kontrowersyjna, wyróżniał się ekstrawaganckim

wyglądem i niespotykaną retoryką.

W pamięci kryniczan zapisał się szczególnie z powodu

jednego zdarzenia i nie miało ono nic wspólnego z zamiłowa-

niem do filatelistyki – tudzież filatelistów.

Miał zwyczaj, sprawdzony zresztą, planowania wszystkiego

na wyrost. Gdy dowiedział się, że cierpi na nieuleczalną cho-

robę, wiedział od razu, co należy zrobić. Udał się natychmiast do znanego w Krynicy zakładu pogrzebowego i zamówił dla

siebie okazałą, ozdobną trumnę. On, właściciel trzech działek

95

w mieście, nie będzie przecież zdawał się na niepewny wybór

– przez rodzinę – tak ważnego przedmiotu, gdy on sam nie

będzie już mógł wyrazić swojego zdania. Chwalił się, że nigdy

nie zostawia spraw niezałatwionych.

Dlatego, jak powiedział:

– Nabyłem solidną, inkrustowaną trumnę, żeby córka

i konkubina ze stolicy, która odwiedza mnie w sezonie, nie

miały z tym kłopotu.

Na trumnę pieniędzy nie żałował, złote wymyślne okucia,

solidny dąb. Po kilku tygodniach trumnę przywieziono pod

wskazany adres – domu, w którym mieszkał. Pan Gracjan

uznał, że najlepszym miejscem na jej przechowanie będzie

przedpokój we własnym mieszkaniu. Bo to można popisać się

przed znajomymi i własne oko nacieszyć.

Czas upływał, a trumna stała sobie w przedpokoju, jakby

była nieodzownym meblem użytkowym. Konkubina z trudem

zaakceptowała jego decyzję. Żaliła się, że swojego nabytku

nie chce przenieść w inne miejsce. Goście odwiedzający dom

stawali w drzwiach, jakby ich piorun strzelił – czegoś takiego nikt się nie spodziewał. Pierwsza ich myśl: czy na pewno

pusta? Uroczyste posiłki stawały im w gardle. Tymczasem

pan Gracjan wciąż czuł się nie najgorzej i wyglądało na to, że lepiej niż przedmiot jego dumy.

Nie upłynął rok, gdy z trumny zaczęły wydobywać się

coraz głośniejsze odgłosy, a to jęknięcia, jakieś podejrzane

stuki i trzaski, czasem w środku nocy. Szczęśliwy, jak dotąd,

właściciel tego pełnego tajemniczego uroku przedmiotu, zaczął

w końcu zastanawiać się nad źródłem owych dźwięków – nie

96

mogły przecież pochodzić od niego, skoro jeszcze w trum-nie na stałe nie zamieszkał! Konkubina pospiesznie wróciła

do stolicy. Wkrótce do dziwnych dźwięków doszły jeszcze

nieoczekiwane efekty wizualne. Trumna zaczęła przybierać

niespotykane kształty – deski rozpierały deski, powiększały

się szpary i szczeliny.

Do pana Gracjana dotarła straszna prawda. Przedmiot

jego przedwczesnych, jak się okazało zabiegów, rozsechł się

w taki sposób, że zmienił kształt, i o zgrozo, nie nadawał się w końcu na miejsce wiecznego spokoju. Widząc, jak ogromna

dotknęła go strata, nie namyślając się już dłużej, pobiegł pan Gracjan do owego renomowanego zakładu pogrzebowego,

gdzie na piśmie złożył reklamację. Jej dokładnej treści nie

znamy, ale musiała być dziełem literatury w swoim rodzaju:

„Ja, właściciel i użytkownik trumny, nabytej dnia. . ni-

niejszym oświadczam, że...”

Sprawa rozniosła się po Krynicy szerokim echem, wzbu-

dzając powszechną radość i śmiech. Pan Gracjan tej wrzawy

nie rozumiał. Został przecież, z pewnością nie jako pierwszy,

nabity w butelkę – a raczej w trumnę! Jako niezłomny trybun

tych, którzy już nie byli w stanie poskarżyć się na fuszerkę

zakładu pogrzebowego, wystąpił z pozwem sądowym w przed-

miotowej sprawie.

Reklamację ostatecznie odrzucono, bowiem sąd przy-

chylił się do stanowiska strony pozwanej, która podniosła

koronny argument:

„Wina leży po stronie powoda, gdyż zakupiony towar nie

był właściwie eksploatowany”.

97

Nadzieja

Polak, warszawianin z Mokotowa, porucznik z baonu

Zośka, po upadku powstania warszawskiego znalazł się na

robotach w Norymberdze. Ciężko pracował na kolei. Był

listopad 1944 roku. Hitlerowskie Niemcy były w odwrocie

na wszystkich frontach. Więźniom oflagu Niemcy przestali

wydawać posiłki. Sami otrzymywali niewielkie racje żywno-

ściowe i to nieregularnie.

Było późne popołudnie, gdy nastąpiło coś, co rozbudziło

w nim wiarę i nadzieję. O tym, co zdarzyło się pewnego listo-

padowego zmierzchu opowiedział tak:

Było straszliwie zimno i wiał wiatr. Naprawialiśmy tory,

będąc jeden od drugiego w tak dużych odstępach, że nie wi-

dzieliśmy się. Byłem straszliwie przemarznięty, wycieńczony i głodny. Nie miałem już sił wbijać kilofem długich gwoździ w drewniane podkłady. Usiadłem na torach. Zaczął padać

śnieg. Duże jego płatki zaczęły wirować wszędzie i po krótkiej chwili wokół było biało. Łokcie wsparłem na kolanach, twarz przysłoniłem dłońmi. Oczy miałem zamknięte. Zacząłem się

modlić, choć nie widziałem dla siebie ratunku. Byłem u kresu sił.

I wtedy, będąc w jakimś półśnie, ujrzałem moją mamę Łu-

cję. Pamiętałem ją tylko z fotografii. Umarła na tyfus podczas epidemii w Wilnie, w 1925 roku, gdy miałem zaledwie roczek.

Lekko uśmiechała się do mnie. W rozpaczy zwróciłem się do

niej o pomoc. Nie wiem, jak długo to trwało. Gdy się ocknąłem, 98

na moich kolanach ujrzałem duży bochenek świeżego, jeszcze ciepłego chleba. Popatrzyłem wokół – nadal samotnie siedziałem na torach, a w zasięgu wzroku nie było widać nikogo. Świeży śnieg pokrył równą warstwą całą okolicę. Nie zobaczyłem na nim śladów niczyich stóp. Byłem wciąż sam. Zrozumiałem, że stało się coś bardzo ważnego. Rozpłakałem się ze wzruszenia i radości. Cały drżałem. To był znak. Mama była przy mnie.

Wiara dodała mi sił.

99

Śnieg w Nowy Rok

Bezśnieżne Święta Bożego Narodzenia w 2013 roku nie

były wyjątkiem. To moje refleksje z końca grudnia 2008 roku.

Święta Bożego Narodzenia 2008 roku odbyły się bez białej

skrzypiącej szaty, bez nieskończonej bieli, która zwykle o tej porze rozpościerała się aż po z lekka pofałdowany mazowiecki horyzont. Przenikliwy chłód bezśnieżnych grudniowych dni

i nocy odmieniło nadejście Nowego Roku. Zima rozchyliła

przestwór nieba – majestatycznie spływające płatki śniegu

spowiły wszystko wokół. Świat w jednej chwili stał się bogatszy i piękniejszy. Dachy domów rozświetliły migocące gwiazdy.

Drzewa lasów i pól, krzewy i zarośla, odziane w puchową

biel rozjaśniły swe oblicza. Zima przyszła nagle, a wraz z nią nastał oczekiwany od dawna spokój. Przyroda znów wpro-wadziła ład i porządek, podtrzymała wiarę w nadrzędność

swoich praw.

Pory roku, wyraźnie zaznaczone przez naturę, są czymś

bardzo ważnym. Przyjście kolejnej z nich przyjąłem z ulgą.

Zima, która zawitała w Nowy Rok 2009, upewniła mnie w prze-konaniu, że nasza mała Ziemia niezmiennie realizuje plany

wyznaczone jej przez ogarniający ją wszechświat. Pozornie

niewiele znaczące śnieżynki wirujące wokół nas w rzeczywi-

stości są potwierdzeniem świata, który towarzyszy nam od

dzieciństwa, są symbolem jego stabilności.

100

Zima za oknem jest znakiem odwiecznego porządku,

którego jakby brak w pędzącym w nieznane świecie jej miesz-kańców. Człowiek, niepewny swojego miejsca, wprzęgnięty

w bieg nieprzewidywalnej cywilizacji, zwraca się z nadzieją ku naturze, oczekując, by przynajmniej ona zapewniła mu

tak potrzebny ład – pewność reguł obowiązujących na zie-

mi. Ma do tego prawo – jego życie jest zaledwie mgnieniem

jej historii.

Cieszmy się śnieżną zimą, która nadeszła w Nowy Rok.

Przywróciła wiarę w prawa natury, które regulują wszystkie sfery życia na ziemi. Wezwała nas do zachowania harmonii

i nadania właściwej wagi sprawom, którymi żyjemy na co dzień.

101

Gdzie jest Dziadek?

W roku 2004 Bartek, wówczas szesnastolatek, często

spotykał się z kolegami w kawiarni Mercers przy ulicy Chmiel-

nej. Wraz z grupką przyjaciół stali się stałymi jej bywalcami, dobrze znanymi obsłudze. Wpadali do kawiarni co najmniej

trzy razy w tygodniu.

Nie przeszkadzało im, że przesiadywali tam ludzie w róż-

nym wieku, o różnych poglądach i czasem nieco podejrzanym

wyglądzie. Siadali w swoim gronie i zwykle przy ulubionym

stoliku. Zaobserwowali, że oprócz nich w kawiarni przesiaduje

starszy pan, o którym mówili „Dziadek”. Od czasu do czasu

podchodził on do gości i trzymając w ręku pudło z szachami,

proponował partyjkę. Stawka, którą oferował, wahała się od

dziesięciu do piętnastu złotych, w zależności od statusu gościa

– wieku i wyglądu.

Dziadek znajdował chętnych do gry. Niektórzy goście ka-

wiarni podchodzili, by sobie popatrzeć z boku na jej przebieg.

Mimo tego że deklarowali, iż są właściwie niezainteresowani.

W końcu uwaga niemal wszystkich skupiona była na szachowni-

cy. Kelnerka siedziała bezczynnie, a barek zamierał. Przypadkowi, a nawet stali goście kawiarni, widząc z ulicy, że w środku jest jakieś dziwne zbiegowisko, rezygnowali z wejścia.

Starszy pan nie miał sobie równych i wciąż był niepo-

konany. Wygrywał za każdym razem, a jego przeciwnicy po

paru chwilach odchodzili od szachownicy, zaznawszy goryczy

porażki. Nie opuszczał kawiarni bez kilku wygranych, a ich

102

sumy sięgały nieraz i stu złotych dziennie. Dzielny Dziadek, żartowano, fiskus go nie złupi. Na początku jego obecność nie

przeszkadzała obsłudze i właścicielowi kawiarni. Kiedy jednak

doszło do kilku nieporozumień i skarg na Dziadka, zaczęto

zastanawiać się, jak go zniechęcić do odwiedzania kawiarni.

Niczego jednak nie wymyślono, a niezłomny starszy pan dalej

triumfował. Przesiadywał w Mercers po kilka godzin – dzień

po dniu. Kiedy koledzy zdradzili barmance, że Bartek jest

mistrzem szkoły w szachach, ta zaczęła usilnie go namawiać,

by z Dziadkiem zagrał. Dał się w końcu namówić.

Gra na początku potoczyła się po myśli Dziadka, który

szybko zyskał przewagę w polu. Jednak kolejne ruchy Bartka

wprawiły jego doświadczonego przeciwnika w zdumienie,

zaskoczenie, wreszcie w rozpacz.

Nagły, jak grom z jasnego nieba szach–mat stał się faktem.

Wstrząśnięty Dziadek drżącymi rękami wypłacił zwycięzcy

umówioną stawkę i w szoku wyszedł z kawiarni, przyciskając

do siebie ukochane pudło.

Wszyscy obserwatorzy pospieszyli do Bartka z gratu-

lacjami. Powszechnie spodziewano się, że jego przeciwnik

zjawi się nazajutrz.

Starszy pan jednak nigdy więcej do kawiarni nie przyszedł.

Nie znano jego imienia i nazwiska. Pozostał anonimowy na

zawsze. Nikt też nie dowiedział się, jak mocno przeżył swoją

porażkę. O intrygującym Dziadku, stałym gościu kawiarni

Mercers, w końcu zapomniano.

A może ktoś z czytelników zna jego tożsamość i wie, co

Dziadek uczynił po feralnym dla siebie dniu?

103

Jak przeżył porażkę?

Czy zadomowił się w innej kawiarni?

Czy zraził się do rywalizacji, a niespodziewana przegrana

złamała jego ducha walki?

Taki bieg zdarzeń byłby przykry – mógłby oznaczać

radykalne pogorszenie jego statusu materialnego i życio-

wej witalności.

104

Andriej

Andriej, wysoki, dość przystojny i bardzo kulturalny

chłopak, od razu dał się poznać z dobrej strony. Nie miał do-

świadczenia w biznesie i właśnie gorąco pragnął je zdobyć.

Był pracowity, słowny i bardzo się starał. Wokół interesów

kręciło się mnóstwo przypadkowych ludzi, bez kapitału, za to

z wiarą usiłujących wcielić w życie swój raczej życzeniowy

biznes. Chwalili się nieistniejącymi kontaktami i możliwo-

ściami. W rzeczywistości nie dysponowali niczym więcej

poza chęciami i szukali kogoś, kto sfinansuje ich pomysły,

w większości oparte na fałszywych założeniach i niepoparte

żadną solidną analizą.

Jeśli jednak ktoś taki się znalazł i biznes, ku zdziwieniu

jego współtwórców, zaczynał przynosić dochody, pomysło-

dawcy już w nim nie było. Pieniądze miała tylko mafia, więc

gdy pojawiał się realny zysk, pomysłodawca natychmiast

otrzymywał propozycję nie do odrzucenia. W trosce o życie

i zdrowie swoich bliskich podpisywał przygotowane papiery.

Zwariowany czas republik postradzieckich. Andriej dobrze znał

te reguły. Musiał boleśnie się z nimi zetknąć, pomimo tego

z wiarą i determinacją szukał normalnych relacji, by godnie

żyć w brutalnym świecie pełnym podłości i przemocy.

Był wdzięczny losowi, bo życie mógł stracić kilka lat

wcześniej. I to w sposób uregulowany i przewidziany radzieckim prawem. To, że żyje, zawdzięcza pani Galinie, swojej trener-ce lekkiej atletyki. Początkowo trenował sprint na czterysta,

105

później średni dystans osiemset metrów. Nie miał dobrych wyników, a badania wydolnościowe nie rokowały poprawy.

Andriej miał zaledwie pierwszy razrjad – czyli był sportowcem z pierwszą klasą sportową.

Wezwano go przed komisję wojskową. Protokół badań

ekspertów był jednoznaczny: zdolny do służby wojskowej,

kategoria najwyższa. Był rok 1983, a Związek Radziecki wciąż

toczył wojnę w Afganistanie. Co drugi żołnierz wysłany na

front ginął na skutek wybuchów min, w zasadzkach i bezpo-

średniej walce. Prawdopodobieństwo, że po wcieleniu do armii

trafi na front, było ogromne. Chłopców z zachodnich republik

– Litwy, Łotwy i Estonii – wysyłano na front w pierwszej

kolejności. Wobec inteligencji kontynuowano dawną politykę

Stalina. Andriej ze swoim pierwszym stopniem sportowym był

wprost idealnym kandydatem. Pani Galina, darząc go sympatią

i kierując się naturalnym ludzkim współczuciem, wydała mu

dokument drugiej klasy sportowej, podając w nim wyniki,

których nigdy nie osiągnął. Środowisko sportowe świetnie

znało wszystkie rezultaty. Trenerka, podając w oczywistym

celu fałszywe dane, popełniła poważne przestępstwo. Podjęła

ryzyko, nie bacząc na fatalne dla niej skutki, gdyby prawda

wyszła na jaw. A donosicielstwo było powszechne.

Dzięki jej sportowemu świadectwu komisja wojskowa

skreśliła Andrieja z poboru jako sportowca rokującego nadzieje na arenie międzynarodowej.

Andriej był szczery, uczciwy i prawdomówny. Gdy o tym

opowiadał, miał łzy w oczach. Pani Galina ocaliła mu życie.

Sprawa szczęśliwie nie wyszła na jaw. W przypadku wcielenia

106

do armii mógłby zginąć na froncie w Afganistanie, jak tysiące

innych. Wzbudził mój podziw przez fakt, że nigdy nie prze-

stał okazywać jej ogromnej wdzięczności. Trenerka stała się

najbardziej honorowanym gościem w rodzinie. Właściwie nie

gościem, a najbliższym jej członkiem. Andriej zawsze pamiętał

o urodzinach Galiny, pędził z prezentem i kwiatami.

Zawsze miał wsparcie w żonie – Irinie. Stanowili wyjątko-

wo dobraną parę. On, ambitny, nieco nieśmiały, czasem trochę

nieporadny i naiwny, a przy tym bardzo kulturalny i delikatny.

Ona wychowana w rodzinie inteligenckiej, z zasadami. Wyso-

ka, dość masywna, z ciepłym, ujmującym uśmiechem. Dobrze

wykształcona i jak się łatwo można było przekonać, posiadająca bardzo szeroką wiedzę. Jako osoba wyjątkowo inteligentna

i spostrzegawcza nie raz wprawiała swoich rozmówców w za-

kłopotanie. By nadążyć za jej tokiem myślenia, umysł musiał

pracować na pełnych obrotach, co i tak nie zawsze wystarczało.

Rozmowy z Andriejem były czasem zabawne. Gdy usłyszał

o czymś, co go bardzo zdziwiło, mówił z szeroko otwartymi

oczami:

– Da ty szto?! No co ty?

Miał w sobie coś z natury dziecka, trochę łatwowiernego

i ciekawego świata.

107

PROZA ŻYCIA

Halo! Tu firma ubezpieczeniowa…

assistance!

– Pan S.?

– Zgadza się.

– Kończy się panu ubezpieczenie auta trzynastego kwietnia.

Sprawdzę pana dane – Ulica. . aha, bez zmian, samochód – bez

zmian, tak – stłuczek nie było, dobrze, czy nadal deklaruje pan przebieg dziesięć tysięcy km rocznie? – tak, świetnie – więc

tysiąc czterysta dziewięćdziesiąt sześć zł.

– No nie, to już przesada, za drogo, pan chyba nowy

w branży?

– A może zadeklaruje pan przebieg nie więcej niż pięć

tysięcy km rocznie?

– Coś pan, to mam w ogóle nie jeździć?

– Doskonale! Chce Pan na dwie raty?

– A jaka różnica w cenie?

– Liczę, liczę, liczę, jeszcze chwila...

– Czy to pan przed chwilą zadzwonił raz na moją komórkę,

przed telefonem na numer miejski?

– Tak, to ja.

– No to dziękuję panu bardzo – komórka od razu się wy-

łączyła i muszę teraz znów PIN wprowadzać!

– Ale ja nie chciałem, ja tego nie umiem!

108

– Niestety, ale zdaje się umie pan więcej niż się panu zdaje! Człowieku, jeszcze nikt mi czegoś takiego nie zrobił!!!

– Zapłaci pan za AC i OC razem. . holowanie, części, itp.

itp. . razem tysiąc trzysta czterdzieści jeden zł, to chce pan w dwóch ratach?

– Panie, tyle to ja nie zapłacę ani w jednej, ani w dwóch!

To więcej niż w tamtym roku! A auto coraz starsze!

– Aha, aha, ale części są droższe... liczę, liczę... jeszcze

jakiś rabat damy, tak, a więc w jednej racie... tysiąc dwieście dziewięćdziesiąt pięć zł!

– Ależ inne firmy oferują poniżej tysiąca! Człowieku, ja

wam płacę od 15 lat co miesiąc kilkaset zł ubezpieczenia na

życie! Dla takiego klienta jak ja muszą być duże rabaty – niech pan dalej liczy i opuszcza! Pan się nie stara!

– Liczę, liczę, a więc jak, zapłaci pan jednorazowo, tak?

To tysiąc dwieście trzydzieści dwa zł.

– Czy pana możliwości już się skończyły, bo widzę, że

nie posuwamy się do przodu – czyli w dół?

– Tak, ja już więcej negocjować nie mogę, ale. . przekażę

pana sprawę do komórki zajmującej się klientami specjalnymi.

– Ile to potrwa?

– Mniej niż godzinę...

– To proszę uprzedzić, żeby padły konkretne rabaty!

– Tak, proszę pana, do widzenia.

Po rozłączeniu rozmowy, agent assistance składa mailowy

meldunek z rozmowy z klientem komórce specjalnej, ale. .

w zdenerwowaniu kieruje go omyłkowo na adres mailowy

klienta. Czyli adres S.

109

Meldunek ten zaczyna się następująco:

„Agata, uważaj, to wyjątkowo upierdliwy klient...”

Widać jednak zorientował się w pomyłce, bo po pół godzi-

nie dzwoni owa Agata do klienta S. i po krótkim sprawdzeniu

danych mówi:

– Mam pytanie, czy porównał pan naszą ofertę z ofertą

innych firm?

– Coś podobnego, zamiast od propozycji zaczyna pani od

pytania, ale powiem pani, że porównania robiłem w tamtym

roku i wiem, ze niewiele się zmieniło, ale do rzeczy! Czekam

na kwotę, którą pani proponuje i bez dalszych pytań proszę!

– A więc. . za roczne AC + OC zapłaci pan tysiąc sto

trzydzieści dwa zł. Czy ta kwota panu odpowiada?

– Zaoszczędzę swój i pani czas – zgoda!...

Komentarz: w przerwie klient S. skonsultował się ze

znajomymi – ich opinia była jednoznaczna – 1132 zł? Za OC

+ AC dla citroena 5? To za darmo!...

Ale czy na pewno?

Pewnie nie, bo zawsze można znaleźć coś lepszego, tylko

można się. . przetrenować, zresztą nie każdy umie sobie zasłu-

żyć na takie piękne określenie: up... Cóż, ze strony assistance taka ocena to... zaszczyt.

110

Szkocki zamek

W roku 1946 oddział Drugiego Korpusu generała Wła-

dysława Andersa otrzymał rozkaz rozlokowania się w zamku.

Z historią zamku oraz legendami o jego mieszkańcach i więź-

niach polscy żołnierze zapoznali się z broszur angielskich.

Zamek Carlisle to średniowieczna forteca stojąca na straży

miasta i hrabstwa przez blisko dziewięć wieków. Z licznych

relacji wynika, że z jego komnat i lochów od czasu do czasu

wydobywają się przerażające krzyki, jęki i westchnienia.

Swoje powstanie zamek zawdzięcza panującemu w XI wie-

ku Wilhelmowi II Rudemu, który w 1092 roku najechał Cum-

berland (tak nazywano wtedy znajdującą się pod szkockim

panowaniem północno-zachodnią część Kumbrii) i przyłączył

ten obszar do ziem angielskich. Budowę zamku rozpoczęto

w 1093 roku, na ruinach starego rzymskiego fortu. Twier-

dza miała na celu ochronę północnej granicy Anglii przed

Szkotami. W 1122 roku Henryk I rozpoczął budowę kolejnej

jego części – kamiennej fortecy na tym samym terenie oraz

murów miejskich.

Przejęcie Kumbrii przez Anglików uznaje się za początek

wojen szkocko-angielskich. Na przestrzeni kolejnych siedmiu

wieków zamek znajdował się na przemian pod panowaniem

szkockim i angielskim. Za czasów panowania Henryka VIII

czeski inżynier wojskowy Stefan von Haschenberg rozpoczął

przebudowę zamku, co umożliwiło wprowadzenie do niego

artylerii, a tym samym wzmocnienie siły obronnej. Walki o za-

111

mek, jak również o miasto Carlisle i tereny Kumbrii, trwały aż do początków XVIII wieku, czyli zawarcia pokoju pomiędzy

Szkocją a Anglią oraz oficjalnego utworzenia Wielkiej Brytanii.

Miejscem egzekucji więźniów było położone nieopodal wzgó-

rze Gallows Hill. W 1568 roku przez kilka miesięcy w wieży

zamku więziona była szkocka królowa Maria Stuart. Każde

pojawienie się ducha nieszczęsnej władczyni w komnacie na

szczycie wieży uważane było za złą wróżbę.

Nastawał zmierzch. Dowódca polskiego oddziału stacjo-

nującego na zamku stał na dziedzińcu. Ze szczytu zamkowej

wieży słychać było podejrzane stuki. Nikt nie miał prawa tam

się znajdować. Porucznik postanowił sprawdzić, co się dzieje.

Wszedł na górę krętymi schodami. Zobaczył otwartą okiennicę,

która szarpana podmuchami wiatru, miarowo uderzała w ramę

okna. Podszedł, by ją zamknąć. Spojrzał w dół.

Na dziedzińcu, spowitym wieczorną mgłą, niczego nie

zauważył. Nagle ogarnął go gwałtowny i nieoczekiwany strach.

Sam nie wiedząc dlaczego, błyskawicznie odskoczył od okna.

Zszedł szybko na dół i wyszedł na plac. Na dziedzińcu zamku

niemal zderzył się z wartownikiem, który wielce zaaferowa-

ny zameldował:

– Melduję panie poruczniku, że jakiś duch pojawił się

w oknie na górze, miałem go na muszce i już naciskałem spust

karabinu, gdy nagle zniknął!

Porucznik zbladł i przeżegnał się.

Zdziwiony jego reakcją wartownik pomyślał: No i proszę,

niby porucznik, a też boi się duchów.

112

Można by pomyśleć, że szkocka whisky, którą w chłodny

i wilgotny wieczór rozgrzewał się podczas pełnienia służby

polski żołnierz, to element historycznej zemsty Szkotów

na Anglikach i ich wiernych sojusznikach niemal tysiąc

lat później.

113

Z ziemi włoskiej

W roku 1946 polscy żołnierze stacjonowali niedaleko

Brindisi, Ancony, Salento i Casamassima. Piękna Włoszka

Giulietta zakochała się w Comandante polacco – polskim dowódcy miasteczka – poruczniku Drugiego Korpusu generała

Władysława Andersa. Późnym wieczorem kierowca zawiózł

porucznika jeepem do domku Giulietty, leżącego nieopodal

miasteczka. W środku zastali rozbawione towarzystwo, więc

porucznik, nie zwlekając, dołączył do trwającego już szaleń-

stwa. Na widok Comandante wino, wódka i szampan polały się strumieniami. Śpiewy, tańce, całowanie, ech – tak polscy

alianci nieprzerwanie fetowali swoje zwycięstwo nad włoskimi

faszystami. Przyszedł środek nocy, a rano porucznik miał zor-

ganizować apel, odebrać meldunki i przeprowadzić odprawę.

– Ciao ragazze! A rivederci! Cześć dziewczyny! – zawołał

Comandante polacco i dodał:

– Commando polacco non esce mai dalla porta! – co znaczyło: polski komandos nigdy drzwiami nie wychodzi! Szybko

otworzył okno i... wyskoczył. Przerażone dziewczyny, które

nie zdążyły go powstrzymać, narobiły wrzasku. Comandante

rzeczywiście skoczył, ale zamiast potem stanąć na nogi – spadał

w dół. Nie wyskoczył do ogrodu, jak przypuszczał. W nocy

nie mógł zauważyć, że domek stoi nad stromym skalnym

urwiskiem, drzwi ma od ulicy, ale za oknami znajduje się

kilkudziesięciometrowa przepaść.

114

Comandante polacco, zahaczając o kamienie i krzewy,

w wielkim tempie przemieszczał się ku podnóżu urwiska.

Nie widząc nic w ciemnościach, rozbijał się o coś co chwilę,

aż wreszcie jego niespodziewana „podróż” dobiegła końca.

Tylko niebywałemu szczęściu zawdzięczał życie. Alkohol

– jak zwykle – zadziałał znieczulająco. Pomimo poważnych

poranień, po pokonaniu długiej drogi powrotnej, z wielkim

trudem wydostał się na poziom ulicy. Z pomocą przyjaciół

dotarł do jednostki. Rozbity i posiniaczony przez wiele dni

dochodził do siebie. Nie mógł pokazać się publicznie – stę-

skniona Giulietta długo czekała na jego powrót. Na swojego

polskiego bohatera – eroe polacco.

115

Internetowy zakup

– Stoi, jęczy i pluje – powiedziała swojej córce seniorka

rodu, pani Łucja, komentując przez telefon perfidne zachowanie swojej wysłużonej pralki.

– Mamo, kup nową, zaraz ci coś znajdę! – odpowiedziała

mieszkająca w Nowym Jorku córka i rozpoczęła penetrację

polskich sprzedawców internetowych. Poszukiwania nie trwały

długo – cena pralki wybranej w internecie była niższa od takiej samej z marketu o dwieście złotych!

Aby zostać jej szczęśliwą posiadaczką, należało prze-

prowadzić zakup z użyciem amerykańskiej karty kredytowej,

w którą córka wcześniej wyposażyła swą mamę.

Pani Łucja, w celu uniknięcia niepotrzebnego stresu,

zwróciła się o pomoc do sąsiadów, którzy od razu przystąpili

do dzieła.

Po kilku minutach zamówienie zostało złożone, numer

karty wraz z kodem PIN podany i pozostało jedynie czekać

na informację o dacie dostawy pralki.

Pani domu, by uczcić udany zakup, zaprosiła sąsiadów

na podwieczorek. Gdy wzniesiono do góry kieliszki, słowa

toastu przerwał dźwięk, który wydobył się z wciąż pracują-

cego komputera. Goście i gospodyni odczytali wiadomość:

„Zakup anulowano”.

Konsternacja.

– Co robić? – zapytała pani Łucja.

116

– Jak to co? – odpowiedzieli sąsiedzi – powtórzymy zakup

– po czym przynieśli z domu super szybki własny komputer

i transakcję zakupu pralki – z użyciem tej samej karty – po-

wtórzono. Kontynuowano podwieczorek do momentu, gdy

rozległo się dźwięczne „bim bom”. Na ekranie pojawiło się

niewinne z pozoru zdanie:

„Transakcja nie może być zrealizowana”.

Osłupiali goście i pani domu zdecydowali się trzeci raz

nie próbować. Jednak pranie nie mogło czekać.

Była sobota, godzina dziewiętnasta – znajdująca się w po-

bliżu Arkadia wciąż czekała na klientów. Wszyscy wsiedli

w auto i przed godziną dwudziestą pani Łucja została właści-

cielką nowej pralki, kupionej za gotówkę, droższej wprawdzie

o dwieście złotych, ale nie wirtualnej. Pani domu, z uczuciem

ulgi, dotknęła ją osobiście. Środowy termin dostawy nikogo

nie przygnębił, to i tak była ulga.

Gdy nastał wieczór i po dniu pełnym wrażeń sposobiła się

do snu, zadzwoniła komórka. Jej córka telefonowała z Addis

Abeby – z rozpaczą w głosie i pytaniem:

– Mamo! Czy skradziono ci kartę kredytową? W trakcie

międzylądowania przyszedł do mnie mail z nowojorskiego

banku, informujący o anulowaniu mojej karty kredytowej do

rachunku, z uwagi na zagrożenie środków na koncie! Mamo!

– wołała córka – jestem bez pieniędzy na lotnisku, dzwonił

przed chwilą twój zięć John z New York i pytał mnie, co się

stało?! Nie może pobrać pieniędzy, a jest weekend i banki nie

pracują! Poczekaj, bo właśnie dzwoni twoja wnuczka! A nie

wiem, czy wiesz, że poleciała do Abu Dabi?

117

Po chwili stało się jasne, że i jej kartę zablokowano i nie może nawet napić się wody.

Pani Łucja z trudem wyjąkała, że karta leży w domu, a ona

nie wie o co chodzi – bo zakupy, które usiłowała zrobić, zostały anulowane. Gdy nastała noc, roztrzęsiona, z trudem zasnęła.

I właśnie wtedy zaskrzypiały drzwi wejściowe do miesz-

kania. Przerażona ujrzała, jak uchylają się szeroko.

Po chwili ukazała się w nich, krocząca z majestatem na

ugiętych nogach, nowa Pralka, która klapiąc na szerokich sto-

pach, niczym postać z filmów Disneya, pomaszerowała prosto

do salonu. Po chwili w otwartych drzwiach ukazała się druga

nowa Pralka, a zaraz za nią trzecia nowa Pralka. Wkroczyły

dostojnie do salonu, by ucieszyć oko swojej nowej Pani.

Na widok trzech Pralek seniorka rodu zerwała się na

równe nogi.

Na rozwiązanie zagadki trzeba było czekać do godziny

szesnastej w poniedziałek. Wtedy ruszyły banki w Nowym Jorku

i wyjaśniono, że system, w rezultacie źle skonfigurowanych

zabezpieczeń, potraktował zwykłe transakcje ze środkowo-

-wschodniej Europy jako włamanie.

Wniosek nasuwa się sam:

używając amerykańskich kart kredytowych kupować należy wyłącznie amerykańskie pralki i koniecznie w Ameryce, wychodząc z prostego założenia, że w takich jak my sojuszników zza dawnej żelaznej kurtyny nikt tam nie wierzy.

118

Tytuł roboczy opowiadania brzmi: „Trzy pralki” i prze-

strzegam przed nabyciem praw do nich. Jest bardzo prawdo-

podobne, że właścicielowi zabraknie środków na naprawy.

Spis treści

Biznes z polityką w tle

Pomarańczowe zmiany – tu nie

7

Etażowa na etacie

12

Transport, który zniknął, czyli ciężarówka widmo 18

W objęciach Temidy

Z wokandy

28

Prokurator

35

W drodze i u celu

Magiczna leśniczówka

39

Emocje nie tylko artystyczne

46

Z pamiętnika turysty

52

Tylko z biletem

58

Hakuna Matata

65

Dzieciństwo – wspomnienia

Oczami chłopca z przedmieścia

71

Mróz jest wielkim artystą

75

Refleksje

Anonimowy bohater

81

Trudny powrót

86

Szare pudełko z Australii

89

Przypadek Pana Gracjana

95

Nadzieja

98

Śnieg w Nowy Rok

100

Gdzie jest Dziadek?

102

Andriej

105

Proza życia

Halo! Tu firma ubezpieczeniowa... assistance!

108

Szkocki zamek

111

Z ziemi włoskiej

114

Internetowy zakup

116