Mróz jest wielkim artystą

W latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy mieszkaliśmy we Włochach, zimy były mroźne i śnieżne, a okresy letnie bardzo gorące. Skwar i żar dosłownie lały się z nieba. Nadejścia lata i zimy oczekiwaliśmy z wielką niecierpliwością. Zima czasem zaczynała się już w październiku, ledwo zdążyliśmy pozbierać kasztany i zebrać orzechy. Była dla dzieciarni nie lada atrakcją. Jazda na sankach, nartach, łyżwach – albo po prostu na butach, w dół z wyślizganej górki, lub po zamarzniętych kałużach. Pasje sportowe po jesiennej, smętnej i deszczowej przerwie odżywały z nową siłą.

Jednego roku, w lutym, śnieg padał bez przerwy. Już po dwóch dniach nie mogliśmy wyjść z domu, bo zasypał drzwi wejściowe i nie dało się ich otworzyć. Syn sąsiadów wyskoczył z okna na parterze w śnieg po pas i je odkopał. Padało nieustannie. Po czterech dniach chodziliśmy śnieżnymi tunelami. Byłem mały, więc poza ścianami tunelu i dróżki przed sobą niczego więcej nie widziałem. Aha, jeszcze zachmurzone niebo nad głową, z którego nieprzerwanie padały wirujące płatki śniegu.

Mróz jest wielkim artystą – w podziw wprawiały mnie fantastyczne rysunki ze szronu na szybach, gwiazdki, esy-floresy, jakieś ozdóbki zawijane we wszystkie strony i regularne, cudowne formy spadających płatków. Można było szaleć do upadłego, lepić bałwany z nosem z marchewki i oczami z węgielków. Wieczorem padaliśmy ze zmęczenia, z trudem ściągając z siebie, zazwyczaj kompletnie przemoczone, a przy tym zesztywniałe od mrozu: buty, spodnie, kurtki, rękawice. Leżały później przy rozpalonym piecu i suszyły się. Do rana musiały wyschnąć – innych rzeczy na zmianę nie było. Czasem podczas szaleństw na dworze coś zaginęło: rękawiczka, czapka albo szalik. Zawsze była za to potężna bura.

Zimą i latem najwięcej czasu spędzaliśmy nad stawem, do którego od domu było nie więcej niż sto metrów. Miał głębokość od kilku do kilkunastu metrów. Jego brzegi, ostro pochylone, szybko zagłębiały się w lodowatą wodę. Nawet latem była chłodna, bo z dna biły zimne źródła. Nagrzana na wierzchu, paraliżowała nogi i ręce po głębszym zanurkowaniu. Staw był rozległym wyrobiskiem, z brzegami z tłustej gliny, po której ślizgały się nasze stopy. Chwila nieuwagi i można było dosłownie „wjechać” po glinie do głębokiej wody.

W okresie gdy tam mieszkałem, utonęło w stawie kilkoro dzieci, które bez opieki dorosłych stale bawiły się nad wodą. Było to wtedy naturalne, każdy z nas sam musiał martwić się o siebie. Taka szkoła przetrwania dla maluchów. Błąkały się z kluczem na szyi po okolicy, dopóki z pracy nie wróciła matka albo ojciec. Spoglądając dziś na mapę, widzę, że staw ma nazwę: Koziorożca. Rozciąga się pomiędzy ulicami Rybnicką (tam mieszkaliśmy), Globusową a biegnącą łukiem ulicą Koziorożca.

Zimą staw zwykle pokrywała gruba warstwa lodu. Miała czasem trzydzieści – czterdzieści centymetrów i więcej! Mógłby więc po niej jeździć osobowy samochód. Lód miał swoją wartość użytkową i handlową. Za pomocą pił wyrzynano ze stawu prostopadłościenne bloki. Miały określone wymiary, około 80 cm długości, a przekrój kwadratowy – taki jak grubość pokrywy lodu. Obok stawu wykopywano doły głębokie na trzy metry, wypełnione trocinami. Bloki lodu, przysypane grubą warstwą trocin i ziemi, przechowywano w nich do następnej zimy. Wiosną, latem i jesienią co kilka dni dokądś je zabierano. Po roku 1960 metodę tę stopniowo ograniczano, aż przestano z niej w ogóle korzystać.

Ten sposób pozyskiwania lodu do chłodzenia i zamrażania produktów miał wielusetletnią tradycję. Oczywiście prądu i lodówek wtedy nie było. Były jednak tzw. lodownie, w których przechowywało się produkty żywnościowe. Lodownia to pomieszczenie – rodzaj ziemianki, do której w zimie przywożono bryły lodu wyrąbane z pobliskich jezior czy stawów. Jej wnętrze znajdowało się kilka metrów pod ziemią, a sama lodownia przysypana była grubą warstwą ziemi. Lód utrzymywał się w niej do następnej zimy, a temperatura wewnątrz wahała się w okolicy zera.

Z zewnątrz typowa lodownia wyglądała jak dwu- albo trzymetrowej wysokości pagórek o stromych stokach, zaopatrzony w solidne drewniane drzwi. Za tymi drzwiami zwykle kilkanaście schodków prowadziło w dół, do poziomu podłogi wyłożonej kamieniami, łupkami lub wysypanej trocinami. Gdy nie było przygotowanej piwniczki, bloki lodu układano w jakimś zamkniętym pomieszczeniu. Na kolejne warstwy sypano wióry. Taki przekładaniec wytrzymywał aż do późnej jesieni.

Miejsca na stawie, w których wyrąbano bloki lodu, nie były niczym oznaczane. Były to przeręble – poletka wodne, czyli dziury w lodzie, które wieczorem, gdy temperatura spadała znacznie poniżej zera, błyskawicznie pokrywała warstewka cienkiego lodu. Miały czasem po kilkanaście metrów kwadratowych. Nocne opady śniegu sprawiały, że rano cały staw pokrywała równa, gładka warstwa świeżego puchu, doskonale maskując zdradliwe przeręble.

Gdy radośnie wbiegaliśmy na staw, ślizgać się, albo zjeżdżaliśmy do niego ze stromych brzegów na sankach i nartach, zapominaliśmy, że czyhają na nas takie pułapki. Wejście albo wjazd na niewidoczny przerębel stanowiło śmiertelne niebezpieczeństwo. Ubrani w grube kurtki i spodnie, wełniane swetry, ciężkie zimowe buty, na łyżwach czy z nartami, w momencie znalezienia się w lodowatej wodzie narażeni byliśmy na szybkie utonięcie. Jeśli przerębel nie był duży, można było znaleźć się niemal natychmiast pod grubym lodem – nie widząc nad sobą żadnego otworu i drogi ucieczki. Nasiąknięte ubrania i buty wciągały do dna. Chłód i szok paraliżował całe ciało. Już trzy metry od brzegu stawu woda miała kilka metrów głębokości. Po szkole, zimą, szybko zapadał zmierzch. Gdy tam przybiegaliśmy, zwykle było już szaro lub ciemno. Niemal nie było zimy, by któreś z okolicznych dzieci nie utopiło się. Na widok tonącego pozostałe dzieci ze strachu uciekały albo biegły zawołać dorosłych. Zanim nadeszła pomoc, po tonącym zwykle nie było śladu. Nieszczęścia nad stawem spotykały nie tylko dzieci. Wielu dorosłych nieustannie łowiło ryby, z zamiłowania, ale i potrzeby – w sklepach trudno było je kupić, w ogóle panował powszechny głód i bieda. Do przerębli wpadali wędkarze, którzy ryzykowali wchodzenie na staw wczesną zimą. Wtedy pokrywa lodu była bardzo cienka. Wędkarze sami wyrąbywali przeręble, by móc w nich łowić. Także wiosną ginęli ci, którzy podejmowali ryzyko, gdy lód podtopiony słońcem, szybko tracił grubość i wytrzymałość. Czasem wchodziliśmy na słaby lód, popisując się, kto dalej zajdzie. To była jedna z zabaw mojego dzieciństwa. Lód trzeszczał i pojawiały się pęknięcia – trzaskające rysy biegły wciąż dalej i dalej...

Nie raz zdarzało się, że wpadłem po kolana, ale jedno zdarzenie zapamiętałem do końca życia. Miałem wtedy 8 lat. Był silny mróz. Wczesnym wieczorem, po szkole, mając przed oczami wyścigi psich zaprzęgów z książki Jacka Londona, zorganizowałem taki „zaprzęg” z młodszych ode mnie dzieci. Moje „pieski” ochoczo rwały do przodu i zaraz znaleźliśmy się nad stawem. Nad stromym brzegiem dzieciaki puściły sznurek i rozpierzchły się na boki, a ja zjechałem na sankach w dół – na lód. Sanki zatrzymały się kilkanaście metrów od brzegu. Siedząc na nich poczułem, że płozy dosłownie osuwają się, a lód ugina się, trzaska i dookoła błyskawicznie pojawia się woda. Wjechałem w dopiero co zamarznięty przerębel.

Uciekać! – nogi zdjęte z sanek od razu wywołały gwałtowny trzask lodu, który pękał coraz szybciej. Jedna noga już była w wodzie. Zsunąłem się z sanek, prawie leżąc na promieniście trzaskającej i zapadającej się coraz głębiej cieniutkiej tafli. Gdy próbowałem pełznąć do brzegu, lód pode mną załamał się. Byłem najpierw po pas, a za chwilę po piersi w wodzie. Dzieciaki w krzyk i w nogi. Złapałem wiązkę trzciny, która była w zasięgu ręki, potem za krawędź grubszego lodu, powoli przesuwając się do brzegu. Potrwało jeszcze chwilę, gdy poczułem grunt pod nogami. Kiedy dotarłem do brzegu, dookoła nikogo nie było. Trząsłem się z zimna. Gdy szedłem do domu, całe ubranie zdążyło na mnie zamarznąć. Po jego zdjęciu zaczęto mnie rozgrzewać, nacierając ciało terpentyną i wódką. Usłyszałem wiele cierpkich słów. Jednak po kilku dniach znów tam poszedłem. Bo czy jest coś lepszego do robienia zimą od szaleństw nad stawem?

Mój codzienny świat stanowiła najbliższa okolica. O każdej porze roku mieliśmy mnóstwo pomysłów na zabawę i rywalizację. Wszystko jednak w końcu obrzydnie – nawet zima, szczególnie kiedy traci swój urok przez roztopy, kałuże i błoto. Wtedy z pomocą podążają wiosna i lato.

Copyright©Wojciech.Wilczynski